همه ما لانه‌های ساده گنجشک‌ها و کلاغ‌ها را دیده‌ایم؛ سازه‌های گرد و خاکستری که وظیفه محافظت از جوجه‌ها را به خوبی انجام می‌دهند، اما هیچ خلاقیتی در آن‌ها به چشم نمی‌خورد. خوشبختانه، دنیای پرندگان پر از تنوع و شگفتی است. آن‌ها برای ساختن لانه‌هایشان از مواد غیرمعمولی مانند صدف، تار عنکبوت، بزاق دهان و حتی تکه‌های کوچک پلاستیک استفاده می‌کنند.

در ادامه، با یازده نمونه از تماشایی‌ترین لانه‌های پرندگان آشنا خواهید شد. از لانه‌های میوه‌مانند اوروپندولای مونتزوما گرفته تا آلاچیق‌های رنگارنگ و استادانه مرغ‌های آلاچیق‌ساز.

نکات کلیدی

• پرندگان از مواد خلاقانه‌ای مانند صدف، بزاق دهان و تار عنکبوت برای ساختن لانه‌های منحصر به فرد خود استفاده می‌کنند.
• برخی از لانه‌های پرندگان، مانند لانه بافندگان اجتماعی، می‌توانند صدها خانواده پرنده را در کنار هم جای دهند.
• بسیاری از لانه‌های پرندگان، مانند لانه پرستوهای خوراکی، کاربردهای شگفت‌انگیزی دارند و برای انسان‌ها ارزشمند هستند.

اوروپندولای مونتزوما: سازندگان لانه‌های میوه‌ای

لانه‌های اوروپندولای مونتزوما از دور شبیه میوه‌های آویزان به نظر می‌رسند، فریبنده‌ترین منظره برای یک دریانورد گرسنه در جزایر کارائیب! در فصل تولیدمثل، درختان ساحلی زیستگاه این پرنده با 30 تا 40 لانه تزیین می‌شوند، هرچند که برخی از درختان میزبان بیش از صد لانه هستند. این لانه‌ها توسط ماده‌های مختلف از شاخه‌ها و برگ‌ها ساخته می‌شوند، اما تنها یک نر غالب (و بسیار بزرگتر) در هر درخت وجود دارد که به نوبه خود با هر یک از ماده‌ها جفت‌گیری می‌کند. ماده‌ها هر بار دو تخم می‌گذارند که پس از 15 روز جوجه می‌شوند و جوجه‌ها حدود 15 روز بعد لانه را ترک می‌کنند.

مرغ مَلی: لانه‌سازی روی زمین

برخلاف تصور رایج، لانه همیشه یک سازه ساخته شده روی درخت نیست. به عنوان مثال، مرغ‌های مَلی لانه‌های بزرگی روی زمین ایجاد می‌کنند که برخی از آن‌ها بیش از 45 متر محیط و 60 سانتی‌متر ارتفاع دارند. مرغ مَلی نر گودال عظیمی را حفر می‌کند و آن را با چوب، برگ و سایر مواد آلی پر می‌کند. پس از اینکه ماده تخم‌های خود را گذاشت، جفت یک لایه نازک شن و ماسه برای عایق‌بندی اضافه می‌کنند. با پوسیدگی مواد آلی زیرین، گرمای آن تخم‌ها را گرم می‌کند. تنها نکته منفی این است که جوجه‌های مرغ مَلی پس از بیرون آمدن از تخم، باید راه خود را از میان این تپه‌های عظیم بیرون بکشند، فرآیندی طاقت‌فرسا که می‌تواند تا 15 ساعت طول بکشد!

جاکانای آفریقایی: لانه‌سازی شناور

اگر یک پرنده را با یک قورباغه جفت می‌کردید چه می‌شد؟ احتمالاً چیزی شبیه به جاکانای آفریقایی به دست می‌آمد که تخم‌های خود را روی لانه‌های شناوری می‌گذارد که کمی پیشرفته‌تر از برگ‌های نیلوفر آبی هستند. در طول فصل تولیدمثل، جاکانای نر دو یا سه تا از این لانه‌ها را می‌سازد و ماده چهار تخم را روی (یا نزدیک) لانه مورد علاقه‌اش می‌گذارد. این لانه را می‌توان در طول سیل به مکان امن‌تری هل داد، اما اگر تخم‌ها به درستی وزن‌دهی نشوند، ممکن است واژگون شود. به طور غیرمعمولی، وظیفه جوجه‌کشی تخم‌ها بر عهده جاکاناهای نر است، در حالی که ماده‌ها آزادند با نر‌های دیگر جفت‌گیری کنند و/یا از لانه‌ها در برابر ماده‌های تهاجمی دیگر دفاع کنند. پس از بیرون آمدن جوجه‌ها از تخم، نرها نیز بخش عمده‌ای از مراقبت‌های والدین را بر عهده می‌گیرند (اگرچه تغذیه بر عهده ماده‌ها است).

جغد کوتوله کاکتوس‌زی: خانه‌ای در دل تیغ

تصور مکانی ناراحت‌کننده‌تر از داخل یک کاکتوس برای ساختن لانه دشوار است، اما جغد کوتوله کاکتوس‌زی به نحوی از پس این کار برمی‌آید. البته، این جغد خودش سوراخ را ایجاد نمی‌کند و پرهایش محافظت کافی در برابر فرو رفتن سوزن‌های دردناک کاکتوس را فراهم می‌کنند. شاید به دلیل همین انتخاب عجیب برای لانه‌سازی، جغد کوتوله کاکتوس‌زی به شدت در معرض خطر انقراض قرار دارد. هر ساله تنها چند ده عدد از این جغدها در آریزونا دیده می‌شوند و خود کاکتوس‌های غول‌پیکر نیز تحت فشارهای زیست‌محیطی قرار دارند و اغلب قربانی آتش‌سوزی‌هایی می‌شوند که ناشی از علف بوفل مهاجم است.

بافندگان اجتماعی: آپارتمان‌های عظیم پرندگان

بعضی از پرندگان لانه‌های انفرادی می‌سازند، در حالی که برخی دیگر مجتمع‌های آپارتمانی کامل بنا می‌کنند. بافنده اجتماعی آفریقای جنوبی بزرگترین لانه‌های اشتراکی را در بین گونه‌های پرندگان می‌سازد. بزرگترین سازه‌ها بیش از صد جفت تولیدمثل را در خود جای می‌دهند و پس از فصل تولیدمثل، پناهگاهی برای فنچ‌ها، مرغ‌های عشق و شاهین‌ها فراهم می‌کنند. لانه‌های بافندگان اجتماعی سازه‌های نیمه دائمی هستند که برای چندین نسل در طول سه یا چهار دهه مورد استفاده قرار می‌گیرند و مانند لانه‌های موریانه دارای سیستم‌های تهویه و عایق پیشرفته‌ای هستند که فضای داخلی لانه را در آفتاب سوزان آفریقا خنک نگه می‌دارند. با این حال، لانه‌های بافندگان اجتماعی به هیچ وجه در برابر شکارچیان مقاوم نیستند. حدود سه چهارم تخم‌های این پرنده قبل از اینکه فرصت جوجه شدن پیدا کنند، توسط مارها یا حیوانات دیگر خورده می‌شوند.

پرستوهای خوراکی‌لانه: سوپ لانه‌ی پرنده، یک غذای عجیب و غریب

اگر اهل امتحان کردن غذاهای عجیب و غریب هستید، احتمالاً با سوپ لانه‌ی پرنده آشنا هستید. نامی که نه به ظاهر این غذا، بلکه به مواد تشکیل‌دهنده‌ی واقعی آن، به ویژه لانه‌ی پرستوی خوراکی‌لانه جنوب شرق آسیا اشاره دارد. این پرنده‌ی عجیب، لانه‌ی خود را از بزاق دهان سفت شده خود می‌سازد و آن را به صورت لایه‌ای بر روی سنگ‌ها یا (در مناطقی که سوپ لانه‌ی پرنده به ویژه محبوب است) در خانه‌های پرنده‌ی تخصصی مجهز به "تویترهای" الکترونیکی برای جذب ساکنان قرار می‌دهد. مانند بسیاری دیگر از غذاهای عجیب و ضریب مورد علاقه در آسیا، لانه‌ی پرستوی خوراکی‌لانه به دلیل خواص مقوی قوای جنسی فرضی خود مورد توجه قرار می‌گیرد، اگرچه تصور اینکه چگونه یک وعده غذایی از بزاق دهان سفت شده پرنده می‌تواند کسی را در حال و هوای مناسب قرار دهد، دشوار است.

مرغ آلاچیق‌ساز: دکوراتورهای خوش‌ذوق دنیای پرندگان

اگر معادل پرنده‌ای برای برنامه‌های دکوراسیون وجود داشت، ستاره‌ی آن مرغ آلاچیق‌ساز بود. نرها لانه‌های استادانه‌ی خود را با هر وسیله‌ی رنگارنگی که در دسترس باشد، چه طبیعی (برگ، سنگ، صدف، پر، توت) و چه ساخت دست بشر (سکه، میخ، پوکه فشنگ، تکه‌های کوچک پلاستیک) تزیین می‌کنند. مرغ‌های آلاچیق‌ساز نر زمان زیادی را صرف مرتب کردن لانه‌های خود می‌کنند و ماده‌ها نیز زمان مشابهی را صرف بررسی و ارزیابی لانه‌های تکمیل شده می‌کنند، درست مانند زوج‌های ایرادگیری که در برنامه‌های خرید خانه دیده می‌شوند. نر‌هایی که جذاب‌ترین لانه‌ها را دارند با ماده‌ها جفت‌گیری می‌کنند. آنهایی که آلاچیق‌هایشان به اندازه‌ی کافی خوب نیستند احتمالاً دم خود را بین پاهای خود می‌گذارند و املاک زیر استاندارد خود را به سوسک‌ها یا مارها اجاره می‌دهند.

مرغ تنورساز: سازندگان تنورهای گِلی

بله، بسیاری از پرندگان سر از تنورهای انسانی در می‌آورند، اما مرغ تنورساز این نام را به این دلیل به دست آورده است که لانه‌های برخی از گونه‌های آن شبیه دیگ‌های پخت و پز ابتدایی، با درب کامل هستند. مرغ تنورساز سرخ، مشخص‌ترین لانه را دارد، یک سازه ضخیم، گرد و محکم که توسط جفت‌های تولیدمثل از خاک رس در طول حدود شش هفته ساخته می‌شود. برخلاف بیشتر پرندگان، مرغ تنورساز روفوس در زیستگاه‌های شهری رشد می‌کند و به سرعت با تجاوز انسان سازگار می‌شود، در نتیجه بسیاری از مرغ‌های تنورساز سرخ اکنون ترجیح می‌دهند از سازه‌های ساخته دست بشر برای پناه دادن به فرزندان خود استفاده کنند و لانه‌های بادوام خود را برای استفاده سایر گونه‌های پرندگان، مانند فنچ زعفرانی آزاد می‌کنند.

چَکاوَک آویزان: استادان بافندگی در دنیای پرندگان

چکاوک‌های آویزان می‌توانند به صنعت نساجی درس‌هایی بیاموزند. لانه‌های این پرندگان آنقدر با طراحی ماهرانه (یک گونه دارای یک ورودی کاذب در بالا است و ورودی اصلی از طریق یک فلپ چسبناک پنهان در زیر آن قابل دسترسی است) و بافته‌شده به طور ماهرانه (از ترکیبی از موی حیوانات، پشم، گیاهان نرم و حتی تار عنکبوت) هستند که در طول تاریخ توسط انسان‌ها به عنوان کیف دستی و دمپایی کودکان مورد استفاده قرار گرفته‌اند. وقتی چکاوک‌های آویزان به طور فعال در لانه‌های آویزان خود تولیدمثل نمی‌کنند، اغلب می‌توان آن‌ها را در حال نشستن روی شاخه‌های کوچک و جستجو برای غذای مورد علاقه‌شان، حشرات جنبنده، مشاهده کرد.

زنبورخوار: حفاران ماهر لانه‌های زیرزمینی

زنبورخوارها علاوه بر عادت خوردن زنبورها و سایر حشرات پرنده، به دلیل لانه‌های مشخصه‌شان نیز شناخته می‌شوند: سوراخ‌های عمیقی که در زمین یا در کناره‌های صخره‌ها حفر می‌شوند و این پرندگان در آنجا جوجه‌های خود را پرورش می‌دهند. لانه‌ها به سختی توسط جفت‌های تولیدمثل حفر می‌شوند، آن‌ها سطح سخت را با منقارهای خود سوراخ می‌کنند و شن و ماسه یا خاک شل شده را با پاهای خود بیرون می‌اندازند. این فرآیند معمولاً شامل شروع‌های نادرست زیادی است، تا زمانی که زنبورخوارها سوراخی به اندازه کافی بزرگ برای نگهداری چهار یا پنج تخم ایجاد کنند. برخی از کلونی‌های زنبورخوار از هزاران لانه تشکیل شده‌اند که اغلب توسط مارها، خفاش‌ها و سایر گونه‌های پرندگان پس از پرواز جوجه‌ها استفاده می‌شوند.

بافنده‌ی نقاب‌دار جنوبی: استادان بافت‌ با علف و نی

آن بندهای گردن آویزی که در اردوهای تابستانی می‌ساختید را یادتان هست؟ خب، این اساس کار بافنده‌ی نقاب‌دار آفریقای جنوبی است که لانه‌های پیچیده‌ی خود را از نوارهای پهن علف، نی، و/یا برگ‌های نخل می‌سازد. بافنده‌های نر در هر فصل تولیدمثل تا دو دوجین لانه می‌سازند و هر سازه را در مدت 9 تا 14 ساعت تکمیل می‌کنند، سپس با افتخار محصولات خود را به ماده‌های در دسترس نشان می‌دهند. اگر ماده به اندازه‌ی کافی تحت تاثیر قرار گیرد، نر یک تونل ورودی به لانه می‌سازد، پس از آن جفتش با پوشاندن داخل آن با پر یا علف نرم، لمس مشخصه‌ی خود را اضافه می‌کند. بعدش چی میشه؟ برای فهمیدن ادامه‌ی ماجرا، باید در نسخه‌ی پرندگان شبکه‌ی HBO عضو شوید!