غاز کانادایی (Branta canadensis) بزرگترین گونه از غازهای واقعی است. نام علمی آن، Branta canadensis، به معنی "غاز سیاه یا سوخته از کانادا" است. اگرچه "غاز کانادایی" نام رسمی و ترجیحی این پرنده است، اما به طور غیررسمی به آن "غاز کانادایی" نیز می‌گویند. این پرنده زیبا، با ویژگی‌های منحصر به فردش، یکی از شناخته‌شده‌ترین پرندگان آمریکای شمالی به شمار می‌رود.

• نام علمی: Branta canadensis
• نام‌های رایج: غاز کانادایی، غاز کانادایی (غیررسمی)
• گروه جانوری: پرنده
• اندازه: طول بدن 75 تا 110 سانتی‌متر؛ طول بال‌ها 1.2 تا 1.9 متر
• طول عمر: 10 تا 24 سال در طبیعت
• رژیم غذایی: عمدتاً گیاهخوار
• زیستگاه: بومی مناطق قطبی و معتدل آمریکای شمالی، اما به مناطق دیگر نیز معرفی شده است.
• وضعیت بقا: کمترین نگرانی

غاز کانادایی با گردن و سر سیاه و علامت مشخصه "بند زیر چانه" سفیدرنگ، از سایر غازها متمایز می‌شود. پوشش بدن این پرنده معمولاً قهوه‌ای است.

ویژگی‌های ظاهری غاز کانادایی

بارزترین ویژگی غاز کانادایی، سر و گردن سیاه‌رنگ آن است که با یک نوار سفید پهن (بند زیر چانه) در ناحیه زیر گلو، از سایر غازها متمایز می‌شود. البته، دو گونه غاز برنیکلی و غاز غُرغُرو نیز این ویژگی را دارند. پرهای بدن غاز کانادایی معمولاً به رنگ قهوه‌ای دیده می‌شوند.

حداقل هفت زیرگونه مختلف از غاز کانادایی وجود دارد، اما به دلیل آمیزش بین این زیرگونه‌ها، تشخیص دقیق آنها از یکدیگر دشوار است.

به طور متوسط، طول بدن غاز کانادایی بین 75 تا 110 سانتی‌متر و طول بال‌های آن بین 1.27 تا 1.85 متر است. غازهای ماده بالغ معمولاً کمی کوچکتر و سبک‌تر از غازهای نر هستند، اما تشخیص بصری آنها از هم دشوار است. وزن متوسط غاز نر بین 2.6 تا 6.5 کیلوگرم و وزن متوسط غاز ماده بین 2.4 تا 5.5 کیلوگرم است. این تفاوت وزن، یکی از معدود راه‌های تشخیص غاز نر از ماده است.

زیستگاه و پراکندگی غاز کانادایی

غاز کانادایی در اصل بومی آمریکای شمالی است. این پرنده در مناطق شمالی ایالات متحده و به ویژه در کانادا تولید مثل می‌کند و در فصل زمستان به مناطق جنوبی‌تر مهاجرت می‌کند. امروزه، اگرچه برخی از غازها همچنان الگوی مهاجرتی معمول خود را دنبال می‌کنند، اما دسته‌های بزرگی از آنها در مناطق جنوبی‌تر مانند فلوریدا، سکونت دائمی یافته‌اند.

غازهای کانادایی به طور طبیعی به اروپا نیز راه یافته‌اند و در قرن هفدهم به این قاره معرفی شدند. در سال 1905، این پرندگان به نیوزیلند نیز وارد شدند و تا سال 2011 تحت حمایت قرار داشتند. گسترش غاز کانادایی به قاره‌های دیگر، نشان‌دهنده سازگاری بالای این پرنده با محیط‌های مختلف است.

رژیم غذایی و شکارچیان غاز کانادایی

غازهای کانادایی بیشتر گیاهخوار هستند و از علف، لوبیا، ذرت و گیاهان آبزی تغذیه می‌کنند. گاهی اوقات، آنها حشرات کوچک، سخت پوستان و ماهی‌ها را نیز می‌خورند. در مناطق شهری، غازهای کانادایی اغلب از سطل‌های زباله غذا برمی‌دارند یا از انسان‌ها غذا می‌گیرند. این سازگاری با محیط شهری، به بقای آنها در زیستگاه‌های انسانی کمک می‌کند.

تخم‌ها و جوجه‌غازهای کانادایی طعمه حیواناتی مانند راکون‌ها، روباه‌ها، کایوت‌ها، خرس‌ها، کلاغ‌ها و مرغ‌های دریایی می‌شوند. غازهای کانادایی بالغ نیز توسط انسان‌ها شکار می‌شوند و گاهی اوقات طعمه کایوت‌ها، گرگ‌های خاکستری، جغدها، عقاب‌ها و شاهین‌ها قرار می‌گیرند. با این حال، به دلیل اندازه بزرگ و رفتار تهاجمی، غازهای سالم به ندرت مورد حمله قرار می‌گیرند.

غازها همچنین مستعد ابتلا به انواع انگل‌ها و بیماری‌ها هستند. عفونت با ویروس آنفولانزای مرغی H5N1 می‌تواند باعث مرگ و میر بالایی در بین آنها شود. بیماری‌ها یکی از تهدیدات جدی برای جمعیت غازهای کانادایی به شمار می‌روند.

تولید مثل و چرخه زندگی غاز کانادایی

غازهای کانادایی در حدود دو سالگی به دنبال جفت می‌گردند. غازها تک‌همسر هستند، اگرچه در صورت مرگ جفت، ممکن است به دنبال جفت جدیدی بگردند. ماده‌ها بین دو تا نه تخم در گودالی، مانند سد ساخته شده توسط سگ‌های آبی یا منطقه‌ای مرتفع در نزدیکی یک نهر، می‌گذارند. هر دو والد روی تخم‌ها می‌خوابند، اگرچه ماده زمان بیشتری را نسبت به نر روی تخم‌ها می‌گذراند.

جوجه‌غازها بین 24 تا 28 روز پس از تخم‌گذاری از تخم بیرون می‌آیند. جوجه‌غازها بلافاصله پس از بیرون آمدن از تخم می‌توانند راه بروند، شنا کنند و غذا پیدا کنند، اما در برابر شکارچیان آسیب‌پذیر هستند، بنابراین والدین آنها به شدت از آنها محافظت می‌کنند.

در طول دوره لانه سازی، غازهای کانادایی بالغ پرریزی می‌کنند و پرهای پرواز خود را از دست می‌دهند. جوجه‌غازها تقریباً همزمان با بازیابی توانایی پرواز توسط بزرگسالان، پرواز را یاد می‌گیرند. جوجه‌غازها بین شش تا هشت هفتگی پرواز می‌کنند. آنها تا بعد از مهاجرت بهاری با والدین خود می‌مانند و پس از آن به زادگاه خود باز می‌گردند. میانگین طول عمر یک غاز وحشی بین 10 تا 24 سال است، اما یک غاز شناخته شده است که تا 31 سال عمر کرده است.

مهاجرت غاز کانادایی

اکثر غازهای کانادایی مهاجرت فصلی انجام می‌دهند. در تابستان، آنها در قسمت شمالی محدوده زیست خود زادآوری می‌کنند. در پاییز به سمت جنوب پرواز می‌کنند و در بهار به زادگاه خود باز می‌گردند. این پرندگان در ارتفاع 1 کیلومتری (3000 فوت) و در یک آرایش V شکل مشخصه پرواز می‌کنند.

پرنده رهبر کمی پایین‌تر از همسایگان خود پرواز می‌کند و آشفتگی ایجاد می‌کند که باعث بهبود بالابری پرندگان پشت سرش می‌شود. وقتی پرنده رهبر خسته می‌شود، به عقب برمی‌گردد تا استراحت کند و غاز دیگری جای او را می‌گیرد. این روش مهاجرت گروهی، به صرفه‌جویی در انرژی و بهبود عملکرد کل گروه کمک می‌کند.

به طور معمول، غازها در شب مهاجرت می‌کنند، که به آنها اجازه می‌دهد از شکارچیان شبانه دوری کنند، از هوای آرام‌تر استفاده کنند و خود را خنک کنند. هورمون‌های تیروئید در طول مهاجرت افزایش می‌یابند، متابولیسم غاز را تسریع می‌کنند، توده عضلانی را تغییر می‌دهند و حداقل دمای عملکرد عضلات را کاهش می‌دهند. این تغییرات فیزیولوژیکی، به غازها کمک می‌کند تا سفرهای طولانی مهاجرتی را با موفقیت به پایان برسانند.

برخورد با هواپیما

در ایالات متحده، غاز کانادایی دومین پرنده خطرناک برای برخورد با هواپیما است (لاشخور بوقلمونی خطرناک‌ترین است). بیشتر سقوط‌ها و تلفات زمانی رخ می‌دهند که یک غاز به موتور هواپیما برخورد کند. غاز کانادایی به دلیل اندازه بزرگ، تمایل به پرواز در دسته‌ها و توانایی پرواز در ارتفاع بسیار بالا، خطرناک‌تر از اکثر پرندگان برای هواپیماها است.

سقف پرواز غاز کانادایی ناشناخته است، اما پرواز آن‌ها در ارتفاعات تا 9 کیلومتر (29000 فوت) ثبت شده است. این ارتفاع پرواز بالا، خطر برخورد با هواپیماها را افزایش می‌دهد.

روش‌های مختلفی برای کاهش احتمال برخورد هواپیما با غازها استفاده می‌شود. این روش‌ها شامل حذف (کشتن)، گله‌داری، جابجایی دسته‌ها در نزدیکی فرودگاه‌ها، کاهش جذابیت زیستگاه برای غازها و استفاده از تاکتیک‌های دوری‌گزینی است. هدف از این اقدامات، کاهش خطر برخورد پرندگان و تضمین ایمنی پروازها است.

وضعیت بقا و حفاظت

در اوایل قرن بیستم، شکار بی‌رویه و از بین رفتن زیستگاه، تعداد غازهای کانادایی را به شدت کاهش داد، به طوری که تصور می‌شد زیرگونه غاز کانادایی غول‌پیکر منقرض شده است. در سال 1962، یک دسته کوچک از غازهای کانادایی غول‌پیکر کشف شد. در سال 1964، مرکز تحقیقات حیات وحش دشت شمالی در داکوتای شمالی، فعالیت خود را برای بازگرداندن جمعیت غازها آغاز کرد.

در حال حاضر، فهرست سرخ IUCN، غاز کانادایی را در رده "کمترین نگرانی" طبقه‌بندی می‌کند. به استثنای زیرگونه غاز کانادایی تیره، تعداد جمعیت غازها همچنان در حال افزایش است. تغییرات زیستگاه و آب و هوای شدید، تهدیدات اصلی برای این گونه هستند. با این حال، سازگاری سریع غازها با زیستگاه‌های انسانی و کمبود شکارچیان، بیشتر از تهدیدات را جبران می‌کند.

غاز کانادایی در خارج از فصل شکار، توسط "قانون پیمان پرندگان مهاجر" در ایالات متحده و "قانون کنوانسیون پرندگان مهاجر" در کانادا محافظت می‌شود. این قوانین، نقش مهمی در حفظ جمعیت غازهای کانادایی ایفا می‌کنند.