دلفین‌ها، پستانداران دریایی باهوشی هستند که در تمامی اقیانوس‌های زمین یافت می‌شوند. برخی گونه‌ها نیز در آب‌های شیرین رودخانه‌های آمریکای جنوبی و جنوب آسیا زندگی می‌کنند. این جانوران با ۴۴ گونه‌ی مختلف، از بزرگترین دلفین‌ها، مانند اُرکا (نهنگ قاتل) با طول بیش از ۹ متر، تا کوچکترین آن‌ها، دلفین هکتور به طول تقریبی ۱.۵ متر، تنوع قابل توجهی دارند.

دانستنی‌های سریع درباره دلفین‌ها:

• نام علمی: Odontoceti
• نام رایج: دلفین (اشاره به گروه ۴۴ گونه‌ای Odontoceti)
• گروه جانوری: پستاندار
• اندازه: ۱.۵ متر تا بیش از ۹ متر (بسته به گونه)
• وزن: تا ۶ تن
• طول عمر: تا ۶۰ سال (بسته به گونه)
• رژیم غذایی: گوشت‌خوار
• زیستگاه: تمام اقیانوس‌ها و برخی رودخانه‌ها
• جمعیت: متفاوت بر اساس گونه
• وضعیت بقا: دلفین‌های پوزه‌بطری در وضعیت "کمترین نگرانی" قرار دارند، در حالی که حدود ۱۰ گونه از دلفین‌ها به شدت در معرض تهدید انقراض هستند.

دلفین‌را نه تنها به خاطر هوش بالا، رفتار اجتماعی و حرکات آکروباتیک‌شان مشهورند، بلکه ویژگی‌های منحصر به فرد دیگری نیز دارند که آن‌ها را از سایر موجودات متمایز می‌کند.

ویژگی‌های ظاهری و ساختار بدنی دلفین‌ها

دلفین‌ها از زیرراسته آب‌بازان دندان‌دار هستند و در گروه پستانداران دریایی قرار می‌گیرند که از پستانداران خشکی‌زی تکامل یافته‌اند. آن‌ها با بدن‌های دوکی‌شکل، باله‌ها، سوراخ‌های تنفسی و لایه‌ای از چربی (blubber) به عنوان عایق، سازگاری‌های متعددی برای زندگی در آب پیدا کرده‌اند. انحنای دهان دلفین‌ها به گونه‌ای است که به نظر می‌رسد همیشه لبخند بر لب دارند.

اجداد دلفین‌ها پستانداران خشکی‌زی بوده‌اند که پاها زیر بدنشان قرار داشت. به همین دلیل، دم دلفین‌ها هنگام شنا به بالا و پایین حرکت می‌کند، در حالی که دم ماهی‌ها به طرفین حرکت دارد.

دلفین‌ها، همانند سایر نهنگ‌های دندان‌دار، فاقد لوب‌ها و اعصاب بویایی هستند. این ویژگی‌های آناتومیکی نشان می‌دهد که احتمالاً حس بویایی ضعیفی دارند.

پوزه برخی از دلفین‌های اقیانوسی به دلیل استخوان‌های فک دراز و برجسته، بلند و باریک است. درون این استخوان فک بلند، تعداد زیادی دندان مخروطی شکل قرار دارد (برخی گونه‌ها تا ۱۳۰ دندان در هر فک دارند). دلفین‌های معمولی، دلفین‌های پوزه‌بطری، دلفین‌های گوژپشت اقیانوس اطلس، توکوشی و دلفین‌های چرخنده پوزه‌دراز از جمله گونه‌هایی هستند که دارای پوزه‌های برجسته هستند.

اندام‌های جلویی دلفین‌ها از نظر آناتومیکی معادل اندام‌های جلویی سایر پستانداران هستند (به عنوان مثال، شبیه به بازوهای انسان). با این حال، استخوان‌های درون اندام‌های جلویی دلفین‌ها کوتاه شده و با بافت همبند حمایت‌کننده، سفت‌تر شده‌اند. باله‌های سینه‌ای به دلفین‌ها این امکان را می‌دهند که سرعت خود را هدایت و تنظیم کنند.

باله پشتی دلفین (واقع در پشت دلفین) مانند یک سکان عمل می‌کند و به حیوان در هنگام شنا، کنترل جهت و ثبات در آب را می‌دهد. اما همه دلفین‌ها باله پشتی ندارند. برای مثال، دلفین‌های نهنگ‌سرهای راست شمالی و دلفین‌های نهنگ‌سرهای راست جنوبی فاقد باله پشتی هستند.

دلفین‌ها دارای دهانه‌های گوش خارجی برجسته نیستند. دهانه‌های گوش آن‌ها شکاف‌های کوچکی (واقع در پشت چشم‌ها) هستند که به گوش میانی متصل نمی‌شوند. در عوض، دانشمندان بر این باورند که صدا از طریق لُب‌های چربی واقع در فک پایین و استخوان‌های مختلف درون جمجمه به گوش داخلی و میانی منتقل می‌شود.

زیستگاه و پراکندگی دلفین‌ها

دلفین‌ها در تمام دریاها و اقیانوس‌های جهان زندگی می‌کنند. بسیاری از گونه‌ها در مناطق ساحلی یا آب‌های کم عمق‌تر ساکن هستند. در حالی که بیشتر دلفین‌ها آب‌های گرمسیری یا معتدل را ترجیح می‌دهند، گونه‌ای به نام اُرکا (که گاهی نهنگ قاتل نامیده می‌شود) هم در اقیانوس منجمد شمالی و هم در اقیانوس منجمد جنوبی قطب جنوب زندگی می‌کند. پنج گونه از دلفین‌ها آب شیرین تا شور را ترجیح می‌دهند. این گونه‌ها در رودخانه‌های آمریکای جنوبی و جنوب آسیا زندگی می‌کنند.

رژیم غذایی و رفتار دلفین‌ها

دلفین‌ها شکارچیان گوشتخوار هستند. آن‌ها از دندان‌های قوی خود برای گرفتن طعمه استفاده می‌کنند و سپس آن را به طور کامل می‌بلعند یا به قطعات کوچک تقسیم می‌کنند. آن‌ها نسبتاً کم غذا می‌خورند. به عنوان مثال، دلفین پوزه‌بطری حدود 5 درصد از وزن خود را در روز می‌خورد.

بسیاری از گونه‌های دلفین برای یافتن غذا مهاجرت می‌کنند. آن‌ها طیف گسترده‌ای از حیوانات از جمله ماهی، ماهی مرکب، سخت پوستان، میگو و اختاپوس را مصرف می‌کنند. دلفین اُرکای بسیار بزرگ نیز ممکن است پستانداران دریایی مانند فک‌ها یا پرندگان دریایی مانند پنگوئن‌ها را بخورد.

بسیاری از گونه‌های دلفین به صورت گروهی برای جمع‌آوری یا محاصره کردن ماهی‌ها عمل می‌کنند. آن‌ها همچنین ممکن است کشتی‌های ماهیگیری را دنبال کنند تا از "ضایعات" دور ریخته شده در دریا لذت ببرند. برخی از گونه‌ها نیز از باله‌های دمی خود برای ضربه زدن و بی‌حس کردن طعمه استفاده می‌کنند.

تولید مثل و نوزادان دلفین

اکثر دلفین‌ها بین 5 تا 8 سالگی به بلوغ جنسی می‌رسند. دلفین‌ها هر یک تا شش سال یک بار یک بچه به دنیا می‌آورند و سپس به نوزادان خود از طریق نوک پستان شیر می‌دهند.

طول دوران بارداری دلفین‌ها بین 11 تا 17 ماه است. مکان زندگی می‌تواند بر طول دوره بارداری تأثیر بگذارد.

هنگامی که یک دلفین ماده باردار آماده زایمان می‌شود، از بقیه گروه جدا شده و به مکانی نزدیک به سطح آب می‌رود. نوزادان دلفین معمولاً با دم به دنیا می‌آیند. در هنگام تولد، طول نوزادان حدود 89-102 سانتی‌متر و وزن آن‌ها بین 10 تا 30 کیلوگرم است. مادر بلافاصله نوزاد خود را به سطح آب می‌آورد تا بتواند نفس بکشد.

نوزادان تازه متولد شده کمی با والدین خود متفاوت به نظر می‌رسند. آن‌ها معمولاً پوست تیره‌ای با نوارهای روشن‌تر دارند که با گذشت زمان محو می‌شوند. باله‌های آن‌ها کاملاً نرم هستند اما به سرعت سفت می‌شوند. آن‌ها تقریباً بلافاصله می‌توانند شنا کنند، اما به محافظت گروه نیاز دارند. در واقع، دلفین‌های جوان معمولاً در دو تا سه سال اول زندگی شیر می‌خورند و ممکن است تا هشت سال با مادر خود بمانند.

گونه‌های دلفین

دلفین‌ها متعلق به راسته آب‌بازان (Cetacea)، زیرراسته دندان‌داران (Odontoceti)، خانواده‌های دلفینیان (Delphinidae)، اینیائیان (Iniidae) و لیپوتیدیان (Lipotidae) هستند. در این خانواده‌ها، ۲۱ سرده، ۴۴ گونه و چندین زیرگونه وجود دارد. در زیر، فهرستی از گونه‌های دلفین ارائه شده است:

سرده: Delphinus

• Delphinus capensis (دلفین معمولی پوزه‌دراز)
• Delphinus delphis (دلفین معمولی پوزه‌کوتاه)
• Delphinus tropicalis (دلفین معمولی عربی)

سرده: Tursiops

• Tursiops truncatus (دلفین پوزه‌بطری معمولی)
• Tursiops aduncus (دلفین پوزه‌بطری هند و اقیانوس آرام)
• Tursiops australis (دلفین بورونان)

سرده: Lissodelphis

• Lissodelphis borealis (دلفین نهنگ‌سرهای راست شمالی)
• Lissodelphis peronii (دلفین نهنگ‌سرهای راست جنوبی)

سرده: Sotalia

• Sotalia fluviatilis (توکوشی)
• Sotalia guianensis (دلفین گویان)

سرده: Sousa

• Sousa chinensis (دلفین گوژپشت هند و اقیانوس آرام)
  زیرگونه‌ها:
  • Sousa chinensis chinensis (دلفین سفید چینی)
  • Sousa chinensis plumbea (دلفین گوژپشت هند و اقیانوس آرام)
• Sousa teuszii (دلفین گوژپشت اقیانوس اطلس)
• Sousa plumbea (دلفین گوژپشت هندی)

سرده: Stenella

• Stenella frontalis (دلفین خالدار اقیانوس اطلس)
• Stenella clymene (دلفین کلیمین)
• Stenella attenuata (دلفین خالدار گرمسیری)
• Stenella longirostris (دلفین چرخنده)
• Stenella coeruleoalba (دلفین راه‌راه)

سرده: Steno

• Steno bredanensis (دلفین دندان‌زبر)

سرده: Cephalorhynchus

• Cephalorhynchus eutropia (دلفین شیلیایی)
• Cephalorhynchus commersonii (دلفین کامرسون)
• Cephalorhynchus heavisidii (دلفین هایویساید)
• Cephalorhynchus hectori (دلفین هکتور)

سرده: Grampus

• Grampus griseus (دلفین ریسو)

سرده: Lagenodelphis

• Lagenodelphis hosei (دلفین فریزر)

سرده: Lagenorhynchus

• Lagenorhynchus acutus (دلفین پهلوسفید اقیانوس اطلس)
• Lagenorhynchus obscurus (دلفین تیره)
• Lagenorhynchus cruciger (دلفین ساعت‌شنی)
• Lagenorhynchus obliquidens (دلفین پهلوسفید اقیانوس آرام)
• Lagenorhynchus australis (دلفین پیل)
• Lagenorhynchus albirostris (دلفین پوزه‌سفید)

سرده: Peponocephala

• Peponocephala electra (نهنگ کله‌خربزه‌ای)

سرده: Orcaella

• Orcaella heinsohni (دلفین پوزه‌کوتاه استرالیایی)
• Orcaella brevirostris (دلفین ایراوادی)

سرده: Orcinus

• Orcinus orca (ارکا - نهنگ قاتل)

سرده: Feresa

• Feresa attenuata (نهنگ قاتل کوتوله)

سرده: Pseudorca

• Pseudorca crassidens (نهنگ قاتل دروغین)

سرده: Globicephala

• Globicephala melas (نهنگ خلبان باله‌بلند)
• Globicephala macrorhynchus (نهنگ خلبان باله‌کوتاه)

بالاخانواده: Platanistoidea

سرده: Inia, خانواده: Iniidae

• Inia geoffrensis (دلفین رودخانه آمازون)
• Inia araguaiaensis (دلفین رودخانه آراگوئیا)

سرده: Lipotes, خانواده: Lipotidae

• Lipotes vexillifer (بایجی)

سرده: Pontoporia, خانواده: Pontoporiidae

• Pontoporia blainvillei (دلفین لاپلاتا)

سرده: Platanista, خانواده: Platanistidae

• Platanista gangetica (دلفین رودخانه جنوب آسیا)
  زیرگونه‌ها:
  • Platanista gangetica gangetica (دلفین رودخانه گنگ)
  • Platanista gangetica minor (دلفین رودخانه سند)

وضعیت بقا

دلفین بایجی در دهه‌های اخیر به دلیل آلودگی و استفاده صنعتی سنگین از رودخانه یانگ‌تسه، کاهش جمعیت چشمگیری را تجربه کرده است. در سال 2006، یک گروه اکتشافی علمی برای یافتن بایجی‌های باقی‌مانده راهی رودخانه یانگ‌تسه شد، اما موفق به یافتن حتی یک فرد هم نشد. این گونه رسماً منقرض اعلام شد.

دلفین‌ها و انسان‌ها

انسان‌ها همواره مجذوب دلفین‌ها بوده‌اند، اما رابطه بین انسان و دلفین پیچیده بوده است. دلفین‌ها موضوع داستان‌ها، افسانه‌ها و روایات و همچنین آثار هنری بزرگ هستند. به دلیل هوش بالای خود، دلفین‌ها برای تمرینات نظامی و حمایت درمانی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. آن‌ها همچنین اغلب در اسارت نگهداری و برای اجرای نمایش آموزش داده می‌شوند. امروزه این عمل در بیشتر موارد ظالمانه تلقی می‌شود.