در اعماق دوردست منظومه شمسی، در کمربند کویپر و فراتر از مدار نپتون، دنیایی عجیب و کوچک به نام هائومیا (Haumea) قرار دارد. هائومیا که با نام رسمی 136108 Haumea نیز شناخته می‌شود، در همان ناحیه‌ای از فضا به دور خورشید می‌چرخد که پلوتو نیز در آن قرار دارد.
سال‌هاست که ستاره‌شناسان به دنبال یافتن سیارات دیگر در این منطقه هستند. اگرچه سیارات متعددی در آنجا کشف شده‌اند، اما هیچ‌کدام به اندازه هائومیا عجیب و غیرعادی نیستند. هائومیا بیشتر شبیه یک فرفره است که با سرعت سرسام‌آوری در حال چرخش است تا یک سیاره آرام و باوقار.
این سیاره کوتوله هر 285 سال یک‌بار به دور خورشید می‌گردد، در حالی که با سرعتی جنون‌آمیز دور خود می‌چرخد. دانشمندان سیاره‌شناس بر این باورند که این چرخش سریع و غیرعادی هائومیا ناشی از برخورد آن با یک جرم دیگر در گذشته‌های دور است. این برخورد باعث شده که هائومیا به مداری خاص و چرخان وارد شود.
آمار و ارقام هائومیا
هائومیا، با وجود کوچکی و قرارگیری در دوردست‌ها، آمار و ارقام قابل توجهی دارد. این سیاره کوتوله شکلی نامتعارف دارد: شبیه یک سیگار برگ چاق، با طول تقریبی 1920 کیلومتر، عرض 1500 کیلومتر و ضخامت 990 کیلومتر.
یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد هائومیا، سرعت چرخش بسیار بالای آن است. این سیاره هر چهار ساعت یک‌بار به دور محور خود می‌چرخد. جرم هائومیا تقریباً یک‌سوم جرم پلوتو است و دانشمندان سیاره‌شناس آن را در دسته سیارات کوتوله و به طور دقیق‌تر، پلوتوئیدها طبقه‌بندی می‌کنند. این دسته‌بندی به دلیل ترکیب یخی-سنگی و موقعیت آن در کمربند کویپر و در نزدیکی پلوتو انجام شده است.
اگرچه هائومیا دهه‌ها مورد بررسی قرار گرفته بود، اما کشف رسمی آن به سال 2004 و اعلام آن به سال 2005 بازمی‌گردد. داستان کشف هائومیا نیز جالب است. مایک براون از موسسه فناوری کالیفرنیا (Caltech) قصد داشت یافته‌های تیم خود را اعلام کند، اما یک تیم اسپانیایی مدعی شد که زودتر آن را رصد کرده‌اند. ظاهراً این تیم اسپانیایی پیش از اعلام براون به گزارش‌های رصدی او دسترسی پیدا کرده و سپس ادعای کشف هائومیا را مطرح کرده بودند.
با این حال، اتحادیه بین‌المللی نجوم (IAU) اعتبار کشف را به رصدخانه مستقر در اسپانیا داد، نه به تیم اسپانیایی. مایک براون نیز حق نام‌گذاری هائومیا و قمرهای آن (که بعداً توسط تیم او کشف شدند) را دریافت کرد.
خانواده برخوردی هائومیا
چرخش سریع و غیرعادی هائومیا به دور خود، که در حین گردش به دور خورشید رخ می‌دهد، نتیجه یک برخورد کیهانی در گذشته‌های دور است. این برخورد بین حداقل دو جرم آسمانی اتفاق افتاده است. هائومیا در واقع عضوی از یک "خانواده برخوردی" است. این خانواده شامل اجرام فضایی می‌شود که در اثر یک ضربه شدید در اوایل شکل‌گیری منظومه شمسی به وجود آمده‌اند.
این برخورد کیهانی اجرام درگیر را متلاشی کرده و احتمالاً بخش زیادی از یخ‌های اولیه هائومیا را نیز از بین برده است. این امر باعث شده که هائومیا به یک جرم بزرگ سنگی با لایه‌ای نازک از یخ تبدیل شود. برخی اندازه‌گیری‌ها نشان می‌دهند که یخ آب روی سطح هائومیا وجود دارد. به نظر می‌رسد این یخ‌ها تازه هستند، به این معنی که در حدود 100 میلیون سال گذشته رسوب کرده‌اند.
از آنجایی که یخ‌ها در مناطق بیرونی منظومه شمسی تحت تأثیر بمباران اشعه فرابنفش تیره می‌شوند، وجود یخ‌های تازه بر روی هائومیا نشان‌دهنده نوعی فعالیت است. با این حال، هیچ‌کس به طور دقیق نمی‌داند که این فعالیت چیست. برای درک بهتر این دنیای چرخان و سطح درخشان آن، به تحقیقات بیشتری نیاز است. مطالعات بیشتر می‌تواند سرنخ‌هایی از گذشته این سیاره کوتوله و فرآیندهای زمین‌شناسی احتمالی فعال در سطح آن ارائه دهد.
قمرها و حلقه احتمالی هائومیا
هائومیا با وجود کوچکی، به اندازه کافی بزرگ است که قمر داشته باشد. ستاره‌شناسان دو قمر در اطراف هائومیا کشف کرده‌اند که با نام‌های 136108 Haumea I Hi'iaka و 136108 Haumea II Namaka شناخته می‌شوند. این قمرها در سال 2005 توسط مایک براون و تیمش با استفاده از رصدخانه کک (Keck Observatory) در Maunakea هاوایی کشف شدند.
هییاکا (Hi'iaka) قمر بیرونی‌تر است و قطری حدود 310 کیلومتر دارد. به نظر می‌رسد سطح آن یخی باشد و احتمالاً قطعه‌ای از هائومیا اولیه است که در اثر برخورد جدا شده است. ناماکا (Namaka) قمر دیگر، در فاصله‌ای نزدیک‌تر به هائومیا می‌چرخد و قطری حدود 170 کیلومتر دارد. هییاکا هر 49 روز یک بار به دور هائومیا می‌گردد، در حالی که ناماکا این گردش را در 18 روز انجام می‌دهد.
علاوه بر این قمرهای کوچک، تصور بر این است که هائومیا حداقل یک حلقه نیز دارد که آن را احاطه کرده است. اگرچه هیچ رصدی به طور قطعی این موضوع را تأیید نکرده است، اما ستاره‌شناسان امیدوارند که در نهایت بتوانند ردپایی از این حلقه را شناسایی کنند. وجود حلقه در اطراف هائومیا می‌تواند اطلاعات بیشتری در مورد تاریخچه برخوردهای این سیاره کوتوله و منشأ قمرهای آن ارائه دهد.
ریشه نام‌گذاری هائومیا
ستاره‌شناسانی که اجرام آسمانی را کشف می‌کنند، طبق دستورالعمل‌های تعیین‌شده توسط اتحادیه بین‌المللی نجوم (IAU)، این افتخار را دارند که آنها را نام‌گذاری کنند. در مورد اجرام دوردست مانند هائومیا، قوانین IAU پیشنهاد می‌کند که اجرام موجود در کمربند کویپر و فراتر از آن، به نام موجودات اسطوره‌ای مرتبط با آفرینش نام‌گذاری شوند.
به همین دلیل، تیم براون به اسطوره‌شناسی هاوایی روی آورد و نام هائومیا را انتخاب کرد. هائومیا الهه جزیره هاوایی است (مکانی که این جرم با استفاده از تلسکوپ کک در آنجا کشف شد). قمرهای هائومیا نیز به نام دختران این الهه نام‌گذاری شده‌اند. این نام‌گذاری نشان‌دهنده ارتباط بین کشف علمی و میراث فرهنگی است و به این سیاره کوتوله شخصیتی منحصربه‌فرد می‌بخشد.
اکتشافات آینده هائومیا
احتمال اعزام یک فضاپیما به هائومیا در آینده نزدیک چندان زیاد نیست. بنابراین، دانشمندان سیاره‌شناس به مطالعه این جرم آسمانی با استفاده از تلسکوپ‌های زمینی و رصدخانه‌های فضایی مانند تلسکوپ فضایی هابل ادامه خواهند داد. برخی مطالعات مقدماتی نیز با هدف توسعه ماموریتی به این دنیای دوردست انجام شده است.
سفر به هائومیا برای فضانوردان تقریباً 15 سال طول خواهد کشید. تاکنون هیچ برنامه مشخصی برای ماموریت هائومیا وجود ندارد، اگرچه این سیاره کوتوله قطعاً دنیای جالبی برای مطالعه از نزدیک خواهد بود! با این حال، با پیشرفت فناوری و توسعه روش‌های جدید پیشران، ممکن است در آینده امکان اعزام فضاپیما به هائومیا فراهم شود. بررسی دقیق‌تر این سیاره کوتوله می‌تواند اطلاعات ارزشمندی در مورد کمربند کویپر و تاریخچه منظومه شمسی در اختیار دانشمندان قرار دهد.
هائومیا: سیاره کوتوله چرخان در کمربند کویپر | حقایق جالب — https://www.rayeshmand.ir/article/explore-the-dwarf-planet-haumea