شیرها (با نام علمی Panthera leo) بزرگ‌ترین گربه‌سانان قاره آفریقا هستند. روزگاری قلمرو آن‌ها بیشتر آفریقا، بخش‌هایی از اروپا، خاورمیانه و آسیا را در بر می‌گرفت، اما امروزه تنها در نقاط پراکنده‌ای از آفریقا و یک جمعیت کوچک در شبه‌قاره هند یافت می‌شوند. شیرها دومین گربه بزرگ جهان، پس از ببر، به شمار می‌روند.

اطلاعات کلیدی درباره شیرها

• نام علمی: Panthera leo
• نام رایج: شیر
• گروه جانوری: پستاندار
• طول: 1.7 تا 2.6 متر
• وزن: 150 تا 250 کیلوگرم
• طول عمر: 10 تا 14 سال
• رژیم غذایی: گوشت‌خوار
• زیستگاه: آفریقا و هند (پارک ملی گیر)
• جمعیت: 23,000 تا 39,000
• وضعیت بقا: آسیب‌پذیر

ویژگی‌های ظاهری و تفاوت‌ها

حدود 73 هزار سال پیش، تغییرات اقلیمی در آفریقا باعث جدا شدن گروه‌های کوچکی از شیرها شد. این جدایی جغرافیایی، به مرور زمان منجر به شکل‌گیری ویژگی‌های متمایز در هر گروه شد؛ برخی بزرگتر، برخی با یال‌های پرپشت‌تر یا رنگ‌های تیره‌تر. بزرگترین گونه شناخته شده، شیر بربری شمال آفریقا بود که طول بدن آن به حدود 8 تا 9 متر و طول دمش به بیش از 1 متر می‌رسید.

دانشمندان ژنتیک، دو زیرگونه اصلی از شیرها را شناسایی کرده‌اند:

• Panthera leo leo: در هند، شمال، مرکز و غرب آفریقا یافت می‌شود.
• P. l. melanochaita: در شرق و جنوب آفریقا زندگی می‌کند.

رنگ پوشش بدن این شیرها از سفید مایل به زرد تا قهوه‌ای مایل به خاکستری، اخرایی و نارنجی-قهوه‌ای تیره متغیر است. در انتهای دم آن‌ها یک دسته موی تیره وجود دارد. طول بدن آن‌ها معمولاً بین 1.7 تا 2.6 متر و وزنشان بین 150 تا 250 کیلوگرم است.

شیرهای نر و ماده دارای تفاوت‌های ظاهری بارزی هستند (دوجنسیتی): شیرهای ماده کوچکتر از نرها هستند و رنگ پوشش بدن آن‌ها به طور یکنواخت قهوه‌ای مایل به زرد است. ماده‌ها یال ندارند، در حالی که شیرهای نر دارای یال ضخیم و پشمی هستند که صورت و گردن آن‌ها را می‌پوشاند.

نزدیک‌ترین خویشاوندان زنده شیرها، جگوارها هستند و پس از آن‌ها پلنگ‌ها و ببرها قرار می‌گیرند. دو نیای منقرض شده برای شیرها شناسایی شده است: شیر آمریکایی (Panthera atrox) و شیر غار (Panthera fossilis).

زیستگاه و پراکندگی

شیرها عمدتاً در مناطق ساوانا یافت می‌شوند، اما تقریباً در تمام نقاط آفریقا، به جز جنگل‌های بارانی استوایی و بخش‌های داخلی صحرای بزرگ آفریقا، زندگی می‌کنند. آن‌ها در زیستگاه‌هایی از سطح دریا تا دامنه‌های کوهستانی به ارتفاع 4200 متر (از جمله کوه کلیمانجارو) یافت می‌شوند.

جنگل خشک و برگ‌ریز گیر در شمال غربی هند، پناهگاه شیرها است که به عنوان پارک ملی و پناهگاه حیات وحش گیر شناخته می‌شود. اطراف این پناهگاه، منطقه‌ای است که عشایر مالدهاری همراه با دام‌های خود در آن زندگی می‌کنند.

رژیم غذایی شیر

شیرها گوشتخوار هستند و به زیرگروهی از پستانداران تعلق دارند که شامل حیواناتی مانند خرس‌ها، سگ‌ها، راکون‌ها، راسویان، کفتارها و گرگ‌های خاکی نیز می‌شود. شکار ترجیحی شیرها، سم‌داران متوسط تا بزرگ مانند غزال‌های شاخ‌دار و سایر انواع آهو، گاومیش، زرافه، گورخر و یالدار است. با این حال، آن‌ها تقریباً هر حیوانی را از جوندگان گرفته تا کرگدن شکار می‌کنند.

شیرها معمولاً از شکار حیوانات دارای شاخ‌های تیز (مانند آهوی sable) یا حیواناتی که به اندازه کافی باهوش هستند تا در گله‌های بزرگ چرا کنند (مانند eland) اجتناب می‌کنند. گرچه گرازهای زگیل‌دار کوچکتر از حد معمول برای شکار شیرها هستند، اما از آنجا که در ساواناها رایج هستند، بخش مهمی از رژیم غذایی شیرها را تشکیل می‌دهند. در هند، شیرها در صورت دسترسی، گاوهای اهلی را نیز می‌خورند، اما بیشتر از گوزن‌های خالدار وحشی تغذیه می‌کنند.

شیرها در صورت دسترسی به آب، آن را می‌نوشند، اما در غیر این صورت، رطوبت مورد نیاز خود را از شکار یا گیاهانی مانند هندوانه‌های تساما در صحرای کالاهاری به دست می‌آورند.

رفتار اجتماعی شیرها

تراکم جمعیت شیرها بین 1.5 تا 55 شیر بالغ در هر کیلومتر مربع متغیر است. آن‌ها حیواناتی اجتماعی هستند و در گروه‌هایی حدوداً 4 تا 6 نفره زندگی می‌کنند که به آن‌ها "گله" گفته می‌شود. یک گله معمولاً شامل دو نر و سه یا چهار ماده به همراه فرزندانشان است. شیرهای بالغ به صورت جفتی یا انفرادی برای شکار از گله جدا می‌شوند. در هند، گله‌ها معمولاً کوچکتر هستند و فقط دو ماده دارند.

شیرها برای تقویت مهارت‌های شکار خود، به مبارزه نمایشی (بازی-مبارزه) می‌پردازند. در این مبارزات نمایشی، آن‌ها دندان‌های خود را نشان نمی‌دهند و چنگال‌های خود را جمع می‌کنند تا به حریف خود آسیب نرسانند. مبارزه نمایشی نوعی تمرین و آموزش است که به بهبود کارآیی در شکار و ایجاد روابط بین اعضای گله کمک می‌کند. در طول این بازی‌ها، شیرها یاد می‌گیرند که کدام یک از اعضای گله باید شکار را تعقیب و محاصره کند و کدام یک باید ضربه نهایی را وارد کند.

تولید مثل و فرزندآوری

شیرها از طریق تولید مثل جنسی زادآوری می‌کنند. آن‌ها در تمام طول سال جفت‌گیری می‌کنند، اما معمولاً فصل بارانی زمان اوج تولید مثل آن‌ها است. دوره بارداری آن‌ها بین 110 تا 119 روز طول می‌کشد. هر بار زایمان معمولاً بین یک تا شش توله شیر به دنیا می‌آیند، اما به طور متوسط ​​2 تا 3 توله متولد می‌شوند.

وزن توله‌های تازه متولد شده بین 770 تا 1600 گرم است. آن‌ها در ابتدا نابینا و ناشنوا هستند: چشمان و گوش‌هایشان در دو هفته اول باز می‌شوند. توله شیرها در 5 تا 6 ماهگی شروع به شکار می‌کنند و تا 18 ماهگی تا 3 سالگی با مادران خود می‌مانند. شیرهای ماده در 4 سالگی و شیرهای نر در 5 سالگی به بلوغ جنسی می‌رسند.

تاریخچه تکاملی شیرها

امروزه کمتر از 40,000 شیر در سیاره ما وجود دارد، اما در گذشته جمعیت شیرها بسیار بیشتر و پراکندگی آن‌ها وسیع‌تر بود. شیرها در قرن اول پس از میلاد از اروپا و تا سال 1950 از خاورمیانه و بیشتر آسیا ناپدید شدند.

گربه‌های مدرن برای اولین بار حدود 10.8 میلیون سال پیش ظاهر شدند. شیرها به همراه جگوارها، پلنگ‌ها، ببرها، پلنگ‌های برفی و پلنگ‌های ابری، در مراحل اولیه تکامل خانواده گربه‌ها از سایر دودمان‌های گربه‌ای جدا شدند و امروزه دودمانی را تشکیل می‌دهند که به دودمان پلنگ‌سانان معروف است. شیرها نیای مشترکی با جگوارها دارند که حدود 810,000 سال پیش زندگی می‌کرده است.

وضعیت بقا و حفاظت

اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) تمام زیرگونه‌های شیر را به عنوان آسیب‌پذیر طبقه‌بندی می‌کند. در سال 2013، سیستم آنلاین حفاظت محیط زیست ECOS در ایالات متحده، زیرگونه P.l. leo را در معرض خطر انقراض و P.l. melanochaita را در معرض تهدید قرار داد.

تهدیدات پیش روی شیرها

تهدیدات اصلی برای شیرها شامل از دست دادن زیستگاه و کاهش طعمه ناشی از رشد جمعیت انسانی و تغییرات آب و هوایی، گونه‌های مهاجم، پساب‌های کشاورزی، بیماری‌هایی مانند دیستمپر سگ‌سانان و انتقام انسان‌ها به دلیل حملات شیرها است.

شکار غیرقانونی و قاچاق به منظور استفاده‌های دارویی و جمع‌آوری تروفه‌ها نیز تأثیر زیادی بر جمعیت شیرها داشته است. شکار قانونی ورزشی به عنوان یک ابزار مدیریتی مفید در نظر گرفته می‌شود که در صورت انجام پایدار و با برداشت حدود یک شیر نر در هر 2000 کیلومتر مربع، درآمد لازم را برای تأسیسات پناهگاه فراهم می‌کند. سطوح بالاتر از این مقدار در چندین کشور آفریقایی به عنوان مضر برای کل جمعیت شیرها ثبت شده است.