ناتیلوس صدفی (Nautilus pompilius) یک سرپای بزرگ و متحرک است که به عنوان "فسیل زنده" شناخته می‌شود و الهام‌بخش آثار هنری، اشعار، محاسبات ریاضی و زیورآلات بوده است. حتی نام زیردریایی‌ها و تجهیزات ورزشی نیز از این موجود گرفته شده است. این جانوران حدود 500 میلیون سال است که در اقیانوس‌ها زندگی می‌کنند – حتی قبل از دایناسورها!

اطلاعات کلیدی درباره ناتیلوس صدفی

• نام علمی: Nautilus pompilius
• نام رایج: ناتیلوس صدفی
• گروه جانوری: بی‌مهره
• اندازه: 20 تا 25 سانتی‌متر قطر
• وزن: حداکثر 1.3 کیلوگرم
• طول عمر: 15 تا 20 سال
• رژیم غذایی: گوشت‌خوار
• زیستگاه: اقیانوس‌های منطقه هند-آرام
• وضعیت حفاظتی: ارزیابی نشده

شکل ظاهری و ویژگی‌های ناتیلوس

ناتیلوس‌ها بی‌مهره، سرپاور و از خانواده نرم‌تنان هستند و با اختاپوس‌ها، سپیداج‌ها و ماهی‌های مرکب خویشاوندی دارند. در بین تمامی سرپاورها، ناتیلوس‌ها تنها جانورانی هستند که پوسته‌ای قابل مشاهده دارند. این صدف نه تنها زیباست، بلکه از آن‌ها محافظت نیز می‌کند. ناتیلوس می‌تواند به داخل صدف خود فرو رود و آن را با دریچه گوشتی به نام "کلاهک" ببندد.

صدف ناتیلوس‌ها می‌تواند به قطر 20 تا 25 سانتی‌متر برسد. قسمت زیرین صدف سفید و قسمت بالایی دارای نوارهای قهوه‌ای است. این رنگ‌آمیزی به ناتیلوس کمک می‌کند تا در محیط اطراف خود استتار کند.

صدف یک ناتیلوس بالغ حاوی بیش از 30 اتاقک است که با رشد ناتیلوس و بر اساس یک الگوی ژنتیکی به نام مارپیچ لگاریتمی شکل می‌گیرند. بدن نرم ناتیلوس در بزرگترین و بیرونی‌ترین اتاقک قرار دارد. بقیه اتاقک‌ها مخازن بالاست هستند که به ناتیلوس کمک می‌کنند تا شناوری خود را حفظ کند.

هنگامی که ناتیلوس به سطح آب نزدیک می‌شود، اتاقک‌هایش با گاز پر می‌شوند. مجرایی به نام سیفون این اتاقک‌ها را به هم متصل می‌کند تا در صورت لزوم، ناتیلوس بتواند اتاقک‌ها را با آب پر کند و دوباره به زیر آب فرو رود. این آب وارد حفره گوشته شده و از طریق سیفون خارج می‌شود.

ناتیلوس‌های صدفی نسبت به خویشاوندان خود مانند ماهی مرکب، اختاپوس و سپیداج، بازوهای بسیار بیشتری دارند. آن‌ها حدود 90 بازوی نازک دارند که فاقد مکنده هستند. در حالی که ماهی مرکب و سپیداج دو بازو و اختاپوس هیچ بازویی ندارند.

گونه‌های مختلف ناتیلوس

خانواده Nautilidae شامل چندین گونه مختلف است، از جمله پنج گونه در جنس ناتیلوس (Nautilus belauensis، N. macromphalus، N. pompilius، N. repertus و N. stenomphelus) و دو گونه در جنس Allonautilus (Allonautilus perforatus و A. scrobiculatus).

بزرگترین گونه، N. repertus (ناتیلوس امپراتور) است که صدفی با قطر 20 تا 25 سانتی‌متر و قسمت‌های نرم بدنی با وزن تقریبی 1.3 کیلوگرم دارد. کوچکترین گونه، ناتیلوس نافی (N. macromphalus) است که تنها 15 تا 18 سانتی‌متر رشد می‌کند.

Allonautilus اخیراً پس از حدود 30 سال گمانه‌زنی مبنی بر انقراض، در اقیانوس آرام جنوبی دوباره کشف شد. این جانوران دارای پوسته‌ای متمایز و پشمالو هستند.

زیستگاه و پراکنش ناتیلوس صدفی

ناتیلوس صدفی (Nautilus pompilius) منحصراً در آب‌های گرمسیری و معتدل روشنِ منطقه هند-آرام در جنوب شرقی آسیا و استرالیا یافت می‌شود. این گونه گسترده‌ترین نوع ناتیلوس است و مانند بیشتر گونه‌ها، بیشتر روز را در اعماق تا 700 متری سپری می‌کند. در شب، به آرامی به سمت بالای شیب صخره‌های مرجانی مهاجرت می‌کند تا در عمق حدود 75 متری به دنبال غذا بگردد.

رژیم غذایی و رفتار ناتیلوس

ناتیلوس‌ها عمدتاً لاشه‌خور هستند و از سخت‌پوستان مرده، ماهی‌ها و سایر موجودات، حتی ناتیلوس‌های دیگر تغذیه می‌کنند. با این حال، آن‌ها گاهی اوقات به خرچنگ‌های منزوی زنده نیز حمله می‌کنند و در رسوبات نرم بستر دریا به دنبال تکه‌های کوچک غذا می‌گردند.

ناتیلوس‌ها دید ضعیفی دارند و دارای دو چشم بزرگ اما ابتدایی هستند که شبیه سوراخ سوزن عمل می‌کنند. در زیر هر چشم، یک پاپیای گوشتی به طول حدود 2.5 میلی‌متر به نام رینوفور وجود دارد که ناتیلوس از آن برای تشخیص شکار خود استفاده می‌کند. هنگامی که ناتیلوس یک ماهی یا سخت‌پوست مرده را تشخیص می‌دهد، بازوهای نازک خود را دراز می‌کند و به سمت شکار شنا می‌کند. ناتیلوس شکار را با بازوهایش می‌گیرد و سپس آن را با منقار خود تکه تکه می‌کند و قبل از فرستادن به رادولا، خرد می‌کند.

ناتیلوس با استفاده از جت‌پروپالسی حرکت می‌کند. آب وارد حفره گوشته می‌شود و با فشار از سیفون خارج می‌شود تا ناتیلوس را به عقب، جلو یا پهلو حرکت دهد.

تولید مثل و فرزندان ناتیلوس

ناتیلوس‌ها با طول عمری بین 15 تا 20 سال، طولانی‌ترین عمر را در میان سرپایان دارند. رسیدن به بلوغ جنسی در آن‌ها 10 تا 15 سال یا بیشتر طول می‌کشد. ناتیلوس‌ها برای جفت‌گیری باید به آب‌های گرمسیری مهاجرت کنند و جفت‌گیری زمانی صورت می‌گیرد که ناتیلوس نر بسته‌ی اسپرم خود را با استفاده از یک بازوی تغییریافته به نام اسپادیکس به ماده منتقل می‌کند.

ناتیلوس ماده سالانه بین 10 تا 20 تخم تولید می‌کند و آن‌ها را یکی یکی می‌گذارد. این فرایند ممکن است در طول سال به طول انجامد و تخم‌ها ممکن است تا یک سال طول بکشد تا باز شوند.

تاریخچه تکاملی ناتیلوس

مدت‌ها قبل از اینکه دایناسورها روی زمین پرسه بزنند، سرپایان غول‌پیکر در دریاها شنا می‌کردند. ناتیلوس قدیمی‌ترین نیای سرپایان است. این موجود در طول 500 میلیون سال گذشته تغییر چندانی نکرده است، به همین دلیل به آن فسیل زنده می‌گویند.

در ابتدا، ناتیلوس‌های ماقبل تاریخ پوسته‌های صاف داشتند، اما این پوسته‌ها به شکل پیچ‌خورده تکامل یافتند. ناتیلوس‌های ماقبل تاریخ پوسته‌هایی تا 3 متر (10 فوت) اندازه داشتند. آن‌ها بر دریاها تسلط داشتند، زیرا ماهی‌ها هنوز تکامل نیافته بودند تا برای شکار با آن‌ها رقابت کنند. احتمالاً غذای اصلی ناتیلوس نوعی بندپا به نام تریلوبیت بود.

تهدیدات پیش روی ناتیلوس

هیچ یک از گونه‌های ناتیلوس توسط اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) به عنوان گونه‌های در معرض خطر یا انقراض فهرست نشده‌اند. با این حال، تهدیدات مداومی برای ناتیلوس‌ها وجود دارد، از جمله صید بی‌رویه، از بین رفتن زیستگاه و تغییرات آب و هوایی. یکی از مسائل مرتبط با تغییرات آب و هوایی، اسیدی شدن اقیانوس‌ها است که بر توانایی ناتیلوس در ساختن پوسته مبتنی بر کربنات کلسیم تأثیر می‌گذارد.

جمعیت ناتیلوس‌ها در برخی مناطق (مانند فیلیپین) به دلیل صید بی‌رویه در حال کاهش است. ناتیلوس‌ها در تله‌های طعمه‌دار گرفتار می‌شوند تا به عنوان نمونه زنده، گوشت و صدف فروخته شوند. از صدف‌ها برای ساخت صنایع دستی، دکمه و جواهرات استفاده می‌شود، در حالی که گوشت آن مصرف می‌شود و حیوانات زنده برای آکواریوم‌ها و تحقیقات علمی جمع‌آوری می‌شوند. بر اساس گزارش سازمان شیلات و حیات وحش ایالات متحده، بیش از نیم میلیون ناتیلوس بین سال‌های 2005 تا 2008 به ایالات متحده وارد شده است.

صید بی‌رویه ناتیلوس‌ها کوتاه‌مدت است و برای جمعیت‌های محلی ویرانگر است. در طی حدود یک یا دو دهه، این مکان‌ها از نظر تجاری غیرقابل استفاده می‌شوند. ناتیلوس‌ها به دلیل سرعت کم رشد و تولید مثل، به ویژه در برابر صید بی‌رویه آسیب‌پذیر هستند. به نظر می‌رسد که جمعیت‌ها نیز منزوی هستند و جریان ژنی کمی بین جمعیت‌ها وجود دارد و کمتر قادر به بهبودی از یک فقدان هستند.

اگرچه IUCN هنوز ناتیلوس را برای درج در فهرست قرمز به دلیل کمبود اطلاعات بررسی نکرده است، اما در ژانویه 2017، کل خانواده ناتیلوس‌های صدفی (Nautilidae) در ضمیمه II کنوانسیون CITES ایالات متحده فهرست شد. این بدان معناست که برای واردات و صادرات مجدد این گونه‌ها و اقلام ساخته شده از آن‌ها، مستندات CITES لازم خواهد بود.

چگونه به حفظ ناتیلوس‌ها کمک کنیم؟

برای کمک به ناتیلوس‌ها، می‌توانید از تحقیقات مربوط به آن‌ها حمایت کنید و از خرید محصولاتی که از پوسته‌ی ناتیلوس ساخته شده‌اند خودداری کنید. این محصولات شامل خود صدف‌ها و همچنین "مرواریدها" و سایر جواهراتی است که از مادر صدف (nacre) پوسته‌ی ناتیلوس تهیه شده‌اند.