هشت پاها (Octopus spp.) خانواده‌ای از سرپایان (زیرگروهی از بی‌مهرگان دریایی) هستند که به خاطر هوش بالا، توانایی بی‌نظیر در استتار، نحوه حرکت منحصربه‌فرد و قابلیت پاشیدن جوهر، شناخته می‌شوند. این موجودات دریایی جذاب، در تمامی اقیانوس‌های جهان و آب‌های ساحلی تمام قاره‌ها یافت می‌شوند.

دانستنی‌های سریع درباره هشت پا

• نام علمی: Octopus, Tremoctopus, Enteroctopus, Eledone, Pteroctopus و بسیاری دیگر
• نام رایج: هشت پا
• گروه جانوری: بی‌مهره
• اندازه: بزرگتر از 2.5 سانتی‌متر تا 5 متر
• وزن: بیشتر از 1 گرم تا 270 کیلوگرم
• طول عمر: 1 تا 3 سال
• رژیم غذایی: گوشتخوار
• زیستگاه: تمامی اقیانوس‌ها؛ آب‌های ساحلی در تمام قاره‌ها
• جمعیت: حداقل 289 گونه هشت پا وجود دارد؛ تخمینی از جمعیت برای هیچ‌کدام در دسترس نیست
• وضعیت بقا: در فهرست گونه های در خطر انقراض قرار ندارند.

ویژگی‌های ظاهری و ساختار بدنی هشت پا

هشت پا در اصل نوعی نرم‌تن بدون صدف است که هشت بازو و سه قلب دارد. زیست‌شناسان دریایی در مورد سرپایان، بین "بازو" و "شاخک" تفاوت قائل می‌شوند. اگر ساختار بی‌مهره‌ای در تمام طول خود دارای مکنده‌هایی باشد، به آن بازو می‌گویند. اما اگر فقط در نوک خود مکنده داشته باشد، شاخک نامیده می‌شود. بر این اساس، بیشتر هشت پاها هشت بازو دارند و شاخکی ندارند، در حالی که دو سرپای دیگر، یعنی ماهی مرکب و ده پا، هشت بازو و دو شاخک دارند.

تمام حیوانات مهره‌دار یک قلب دارند، اما هشت پا به سه قلب مجهز است: یکی که خون را در سراسر بدن (از جمله بازوها) پمپاژ می‌کند و دو قلب دیگر که خون را از طریق آبشش‌ها، اندام‌هایی که هشت پا را قادر می‌سازند تا با جذب اکسیژن در زیر آب تنفس کند، به گردش در می‌آورند. یک تفاوت کلیدی دیگر نیز وجود دارد: جزء اصلی خون هشت پا هموسیانین است که اتم‌های مس را در خود جای می‌دهد، نه هموگلوبین که اتم‌های آهن را در خود جای می‌دهد. به همین دلیل خون هشت پا آبی است نه قرمز.

هشت پاها تنها حیوانات دریایی، جدای از نهنگ‌ها و فک‌ها، هستند که مهارت‌های ابتدایی حل مسئله و تشخیص الگو را نشان می‌دهند. اما هر نوع هوشی که این سرپایان داشته باشند، با نوع هوش انسانی متفاوت است و احتمالاً به هوش یک گربه نزدیک‌تر است. دو سوم نورون‌های هشت پا در طول بازوهای آن قرار دارند، نه در مغز آن، و هیچ مدرک قانع‌کننده‌ای وجود ندارد که نشان دهد این بی‌مهرگان قادر به برقراری ارتباط با همنوعان خود هستند. با این حال، دلیلی وجود دارد که بسیاری از داستان‌های علمی تخیلی (مانند کتاب و فیلم «رسیدن») موجودات فضایی را به طور مبهم بر اساس هشت پاها طراحی می‌کنند.

پوست هشت پا از سه نوع سلول پوستی تخصصی پوشیده شده است که می‌توانند به سرعت رنگ، بازتابندگی و میزان تیرگی خود را تغییر دهند و به این بی‌مهره اجازه می‌دهد به راحتی با محیط اطراف خود ترکیب شود. «کروماتوفورها» مسئول رنگ‌های قرمز، نارنجی، زرد، قهوه‌ای و سیاه هستند. «لکوفورها» رنگ سفید را تقلید می‌کنند و «ایریدوفورها» بازتابنده هستند و بنابراین برای استتار ایده‌آل هستند. به لطف این زرادخانه سلولی، برخی از هشت پاها می‌توانند خود را از جلبک‌های دریایی غیرقابل تشخیص کنند.

رفتار و عادات هشت پا

هشت پا، درست مانند یک ماشین اسپرت زیردریایی، سه دنده دارد. اگر عجله‌ای نداشته باشد، این سرپا به آرامی با بازوهایش در امتداد کف اقیانوس راه می‌رود. اگر کمی احساس فوریت کند، با خم کردن بازوها و بدنش به طور فعال شنا می‌کند. و اگر واقعاً عجله داشته باشد (مثلاً به این دلیل که توسط یک کوسه گرسنه دیده شده است)، جت آبی را از حفره بدن خود بیرون می‌راند و تا جایی که می‌تواند با سرعت دور می‌شود، اغلب همزمان توده جوهر گیج‌کننده‌ای را می‌پاشد.

هنگامی که هشت پا توسط شکارچیان تهدید می‌شود، بیشتر هشت پاها ابری غلیظ از جوهر سیاه، متشکل از ملانین (همان رنگدانه‌ای که به انسان‌ها رنگ پوست و مو می‌دهد) آزاد می‌کنند. این ابر صرفاً یک "پرده دود" بصری نیست که به هشت پا اجازه می‌دهد بدون اینکه متوجه آن شوند فرار کند. بلکه در حس بویایی شکارچیان نیز اختلال ایجاد می‌کند. کوسه‌ها که می‌توانند قطرات کوچک خون را از صدها متری حس کنند، به ویژه در برابر این نوع حمله بویایی آسیب‌پذیر هستند.

رژیم غذایی هشت پا

هشت پاها گوشتخوار هستند و بالغ‌ها از ماهی‌های کوچک، خرچنگ‌ها، صدف‌ها، حلزون‌ها و دیگر هشت پاها تغذیه می‌کنند. آنها معمولاً به تنهایی و در شب به دنبال غذا می‌گردند، به طعمه خود حمله می‌کنند و آن را در پرده بین بازوهای خود می‌پیچند. برخی از هشت پاها از زهرهای مختلف با سطوح مختلف سمیت استفاده می‌کنند که آن را با منقاری شبیه به منقار پرنده به طعمه خود تزریق می‌کنند. آنها همچنین می‌توانند از منقار خود برای نفوذ و شکستن پوسته‌های سخت استفاده کنند.

هشت پاها شکارچیان شب هستند و بخشی از وقت روز خود را در لانه‌ها می‌گذرانند. این لانه‌ها معمولاً سوراخ‌هایی در بستر صدف‌ها یا بسترهای دیگر، شفت‌های عمودی هستند که گاهی اوقات دارای چندین دهانه هستند. اگر کف دریا به اندازه کافی پایدار باشد، این لانه‌ها می‌توانند تا حدود 38 سانتی‌متر عمق داشته باشند. لانه‌های هشت پا توسط یک هشت پا ساخته می‌شوند، اما می‌توانند توسط نسل‌های بعدی مورد استفاده مجدد قرار گیرند و برخی از گونه‌ها برای چند ساعت به طور مشترک توسط نر و ماده اشغال می‌شوند.

در شرایط آزمایشگاهی، هشت پاها لانه‌هایی از صدف‌ها (ناتیلوس، استرومبوس، بارناکل)، یا گلدان‌های گلی مصنوعی، بطری‌های شیشه‌ای، لوله‌های PVC، شیشه‌های دمیده شده سفارشی – اساساً هر چیزی که در دسترس باشد – می‌سازند.

برخی از گونه‌ها کلونی‌های لانه دارند که در یک بستر خاص جمع شده‌اند. هشت پای غمگین (O. tetricus) در گروه‌های اجتماعی حدود 15 حیوان زندگی می‌کند، در شرایطی که غذا فراوان، شکارچیان زیاد و فرصت‌های کمی برای لانه سازی وجود دارد. گروه‌های لانه هشت پای غمگین در میان توده‌های صدف‌ها، توده‌ای از صدف‌ها که توسط هشت پاها از شکار ساخته شده است، حفاری می‌شوند.

تولید مثل و فرزندان هشت پا

هشت پاها عمر بسیار کوتاهی، بین یک تا سه سال، دارند و تمام تلاش خود را صرف تربیت نسل بعدی می‌کنند. جفت‌گیری زمانی اتفاق می‌افتد که نر به ماده نزدیک می‌شود: یکی از بازوهای او، معمولاً سومین بازوی سمت راست، دارای نوک ویژه‌ای به نام هکتوکوتیلوس است که از آن برای انتقال اسپرم به تخمدان ماده استفاده می‌کند. نر می‌تواند چندین ماده را بارور کند و ماده‌ها نیز می‌توانند توسط بیش از یک نر بارور شوند.

نر مدت کوتاهی پس از جفت‌گیری می‌میرد. ماده به دنبال یک محل لانه مناسب می‌گردد و چند هفته بعد تخم‌ریزی می‌کند و تخم‌ها را به صورت آویزها، زنجیره‌هایی که به سنگ یا مرجان یا دیوارهای لانه متصل می‌شوند، می‌گذارد. بسته به گونه، ممکن است صدها هزار تخم وجود داشته باشد، و قبل از اینکه تخم‌ها باز شوند، ماده از آنها محافظت و مراقبت می‌کند، آنها را هوادهی و تمیز می‌کند تا زمانی که تخم‌ها باز شوند. مادر هشت پا چند روز پس از باز شدن تخم‌ها می‌میرد.

برخی از گونه‌های کف‌زی و ساحلی تعداد کمتری تخم بزرگ‌تر تولید می‌کنند که حاوی لاروهای تکامل‌یافته‌تری هستند. تخم‌های ریز تولید شده به تعداد صدها هزار، زندگی خود را به عنوان پلانکتون آغاز می‌کنند، اساساً در یک ابر پلانکتونی زندگی می‌کنند. اگر توسط نهنگی که از آنجا عبور می‌کند خورده نشوند، لاروهای هشت پا از کوپه‌پودها، خرچنگ‌های لاروی و ستاره‌های دریایی لاروی تغذیه می‌کنند تا زمانی که به اندازه کافی رشد کنند و به کف اقیانوس فرو روند.

گونه‌های مختلف هشت پا

تا به امروز نزدیک به 300 گونه مختلف هشت پا شناسایی شده است - و هر سال گونه‌های بیشتری شناسایی می‌شوند. بزرگترین هشت پای شناسایی شده، هشت پای اقیانوس آرام غول پیکر (Enteroctopus dofleini) است که وزن افراد بالغ آن حدود 50 کیلوگرم است و بازوهای بلند و دنباله‌دار 4 متری و طول کل بدن حدود 5 متر دارد. با این حال، شواهدی وسوسه‌انگیز از هشت پاهای اقیانوس آرام غول پیکر بزرگتر از حد معمول وجود دارد، از جمله یک نمونه که ممکن است تا 270 کیلوگرم وزن داشته باشد. کوچکترین هشت پا (تا کنون) هشت پای کوتوله ستاره مکنده (Octopus wolfi) است که کوچکتر از 2.5 سانتی‌متر است و وزنی کمتر از یک گرم دارد.

اندازه متوسط بیشتر گونه‌ها در اندازه هشت پای معمولی (O. vulgaris) است که بین 30 سانتی‌متر تا 1 متر رشد می‌کند و وزن آن بین 3 تا 10 کیلوگرم است.

وضعیت بقا

هیچ‌کدام از هشت‌پاها توسط اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) یا سیستم آنلاین حفاظت محیط زیست ECOS، در معرض خطر انقراض در نظر گرفته نشده‌اند. IUCN هیچ‌کدام از هشت‌پاها را در فهرست گونه های در خطر انقراض قرار نداده است.