پنبه (با نام علمی Gossypium sp.) یکی از مهم‌ترین و قدیمی‌ترین محصولات غیرخوراکی است که توسط بشر اهلی شده است. این گیاه که عمدتاً به دلیل الیافش مورد استفاده قرار می‌گیرد، به طور مستقل در دنیای قدیم و جدید اهلی شده است. جالب است بدانید که واژه "پنبه" ریشه در کلمه عربی "القطن" دارد که در زبان اسپانیایی به "algodón" و در انگلیسی به "cotton" تبدیل شده است.

نکات کلیدی درباره اهلی‌سازی پنبه:

• پنبه یکی از اولین محصولات غیرخوراکی اهلی شده است که حداقل چهار بار به طور مستقل در چهار نقطه مختلف جهان اهلی شده است.
• اولین پنبه اهلی شده، نوع وحشی درختی آن بوده که در پاکستان یا ماداگاسکار حداقل 6000 سال پیش اهلی شد. دومین پنبه قدیمی اهلی شده در مکزیک حدود 5000 سال پیش اهلی شد.
• فرآوری پنبه، یعنی تبدیل غوزه‌های پنبه به الیاف، یک تکنیک جهانی است. ریسندگی این الیاف به نخ برای بافندگی در دوران باستان با استفاده از دوک نخ‌ریسی در دنیای جدید و چرخ نخ‌ریسی در دنیای قدیم انجام می‌شد.

تقریباً تمام پنبه تولید شده در جهان امروزی از گونه Gossypium hirsutum یا همان پنبه آمریکایی است. اما پیش از قرن نوزدهم، گونه‌های متعددی در قاره‌های مختلف کشت می‌شدند. چهار گونه اهلی شده پنبه از خانواده Malvaceae عبارتند از: G. arboreum L. که در دره سند پاکستان و هند اهلی شد؛ G. herbaceum L. از عربستان و سوریه؛ G. hirsutum از آمریکای میانه؛ و G. barbadense از آمریکای جنوبی.

هر چهار گونه اهلی و خویشاوندان وحشی آن‌ها درختچه‌ها یا درختان کوچکی هستند که به طور سنتی به عنوان محصولات تابستانی کشت می‌شوند. گونه‌های اهلی شده پنبه، بسیار مقاوم به خشکی و شوری هستند و به خوبی در محیط‌های حاشیه‌ای و خشک رشد می‌کنند. پنبه دنیای قدیم الیاف کوتاه، زبر و ضعیفی دارد که امروزه عمدتاً برای پر کردن و لحاف‌سازی استفاده می‌شود. پنبه دنیای جدید نیازهای تولید بالاتری دارد، اما الیاف بلندتر و قوی‌تر و عملکرد بیشتری را ارائه می‌دهد. بنابراین، کشت پنبه با کیفیت و استفاده از روش‌های نوین برای بهره‌وری بیشتر از این محصول، همواره مورد توجه کشاورزان و صنعتگران بوده است.

از مزرعه تا پارچه: فرآیند تولید پنبه

پنبه وحشی به طول دوره نوری حساس است؛ به عبارت دیگر، زمانی که طول روز به نقطه معینی برسد، جوانه زنی آغاز می‌شود. گیاهان پنبه وحشی چند ساله هستند و فرم گسترده‌ای دارند. در مقابل، انواع اهلی شده، درختچه‌های کوتاه، متراکم و یک ساله هستند که به تغییرات طول روز واکنش نشان نمی‌دهند. این ویژگی یک مزیت محسوب می‌شود، به‌ویژه اگر گیاه در مناطقی با زمستان‌های خنک رشد کند، زیرا هر دو نوع پنبه وحشی و اهلی به سرما مقاوم نیستند. بنابراین انتخاب نوع پنبه و زمان کاشت آن در مناطق مختلف از اهمیت بالایی برخوردار است.

میوه‌های پنبه کپسول‌هایی هستند که به آن‌ها غوزه نیز گفته می‌شود و حاوی چندین دانه هستند که با دو نوع الیاف پوشیده شده‌اند: الیاف کوتاه که "کرک" نامیده می‌شوند و الیاف بلند که "لینت" نام دارند. تنها الیاف لینت برای ساخت منسوجات مناسب هستند و گیاهان اهلی شده دانه‌های بزرگ‌تری دارند که با لینت فراوان‌تری پوشیده شده‌اند. برداشت پنبه به طور سنتی با دست انجام می‌شود، و سپس پنبه حلاجی می‌شود - فرآیندی برای جدا کردن دانه‌ها از الیاف.

پس از حلاجی، الیاف پنبه با یک کمان چوبی زده می‌شوند تا انعطاف‌پذیرتر شوند و با یک شانه دستی برای جدا کردن الیاف قبل از ریسندگی، شانه می‌شوند. ریسندگی الیاف منفرد را به یک نخ می‌تاباند، که می‌تواند به صورت دستی با یک دوک و فرفره (در دنیای جدید) یا با یک چرخ نخ‌ریسی (که در دنیای قدیم توسعه یافته است) انجام شود. امروزه، فرآیند ریسندگی و تولید نخ پنبه به صورت صنعتی و با استفاده از ماشین‌آلات پیشرفته انجام می‌شود.

پنبه در دنیای قدیم: خاستگاه و گسترش

اهلی‌سازی پنبه برای اولین بار در حدود 7000 سال پیش در دنیای قدیم رخ داد. قدیمی‌ترین شواهد باستان‌شناسی از استفاده از پنبه به دوران نوسنگی در مهرگره، در دشت کچی بلوچستان پاکستان، در هزاره ششم قبل از میلاد برمی‌گردد. کشت G. arboreum در دره سند هند و پاکستان آغاز شد و سپس به تدریج در آفریقا و آسیا گسترش یافت، در حالی که G. herbaceum برای اولین بار در عربستان و سوریه کشت شد.

دو گونه اصلی، G. arboreum و G. herbaceum از نظر ژنتیکی بسیار متفاوت هستند و احتمالاً مدت‌ها قبل از اهلی شدن از هم جدا شده‌اند. متخصصان بر این باورند که نیای وحشی G. herbaceum یک گونه آفریقایی بوده است، در حالی که نیای G. arboreum هنوز ناشناخته است. مناطق احتمالی منشاء نیای وحشی G. arboreum احتمالاً ماداگاسکار یا دره سند هستند، جایی که قدیمی‌ترین شواهد از پنبه کشت شده یافت شده است.

Gossypium Arboreum: تاریخچه و شواهد باستان‌شناسی

شواهد باستان‌شناسی فراوانی برای اهلی‌سازی اولیه و استفاده از G. arboreum توسط تمدن هاراپان (معروف به تمدن دره سند) در پاکستان وجود دارد. مهرگره، اولین دهکده کشاورزی در دره سند، شواهد متعددی از دانه‌ها و الیاف پنبه دارد که به حدود 6000 سال پیش برمی‌گردد. در موهنجو دارو، قطعات پارچه و منسوجات پنبه‌ای به هزاره چهارم قبل از میلاد برمی‌گردد، و باستان‌شناسان بر این باورند که بیشتر تجارت که باعث رشد این شهر شد، بر اساس صادرات پنبه بوده است.

مواد خام و پارچه‌های تمام شده از 6450 تا 5000 سال پیش از جنوب آسیا به دحویلا در شرق اردن و 6000 سال پیش به مایکوپ (مایکوپ یا مایکوپ) در قفقاز شمالی صادر می‌شد. پارچه پنبه‌ای در نمرود در عراق (قرن هشتم تا هفتم قبل از میلاد)، ارجان در ایران (اواخر قرن هفتم تا اوایل قرن ششم قبل از میلاد) و سرامیکوس در یونان (قرن پنجم قبل از میلاد) یافت شده است. بر اساس اسناد آشوری سناخریب (705-681 قبل از میلاد)، پنبه در باغ‌های گیاه‌شناسی سلطنتی نینوا کشت می‌شد، اما زمستان‌های سرد در آنجا تولید در مقیاس بزرگ را غیرممکن می‌کرد.

از آنجایی که G. arboreum یک گیاه گرمسیری و نیمه‌گرمسیری است، کشاورزی پنبه تا هزاران سال پس از اهلی شدن آن در خارج از شبه قاره هند گسترش نیافت. کشت پنبه برای اولین بار در خلیج فارس در قلعه بحرین (حدود 600-400 قبل از میلاد) و در شمال آفریقا در قصر ابریم، کلیس و الزرقه بین قرن اول و چهارم میلادی دیده می‌شود. تحقیقات اخیر در قره‌تپه در ازبکستان، تولید پنبه را بین حدود 300-500 میلادی نشان می‌دهد.

تصور می‌شود که G. arboreum حدود 1000 سال پیش به عنوان یک گیاه زینتی وارد چین شده است. ممکن است پنبه در قرن هشتم میلادی در شهرهای تورفان و ختن در استان سین‌کیانگ (چین) کشت شده باشد. پنبه سرانجام با انقلاب کشاورزی اسلامی با آب و هوای معتدل‌تر سازگار شد و بین سال‌های 900-1000 میلادی، رونق تولید پنبه به ایران، جنوب غربی آسیا، شمال آفریقا و حوضه مدیترانه گسترش یافت.

Gossypium Herbaceum: گونه‌ای کمتر شناخته شده

G. herbaceum بسیار کمتر از G. arboreum شناخته شده است. به طور سنتی شناخته شده است که در جنگل‌ها و علفزارهای باز آفریقا رشد می‌کند. ویژگی‌های گونه وحشی آن عبارتند از: گیاه بلندتر در مقایسه با درختچه‌های اهلی شده، میوه‌های کوچکتر و پوشش دانه‌های ضخیم‌تر. متأسفانه، هیچ بقایای اهلی شده واضحی از G. herbaceum از بافت‌های باستان‌شناسی بازیابی نشده است. با این حال، توزیع نزدیکترین نیای وحشی آن نشان‌دهنده توزیع به سمت شمال به سمت شمال آفریقا و خاور نزدیک است.

پنبه در دنیای جدید: اهلی‌سازی در قاره آمریکا

در میان گونه‌های آمریکایی، به نظر می‌رسد G. hirsutum ابتدا در مکزیک و G. barbadense بعداً در پرو کشت شده‌اند. با این حال، اقلیتی از محققان بر این باورند که اولین نوع پنبه به عنوان یک شکل از قبل اهلی شده G. barbadense از سواحل اکوادور و پرو به آمریکای میانه وارد شده است.

صرف نظر از اینکه کدام داستان درست از آب درآید، پنبه یکی از اولین گیاهان غیرخوراکی بود که توسط ساکنان ماقبل تاریخ قاره آمریکا اهلی شد. در رشته‌کوه‌های آند مرکزی، به ویژه در سواحل شمالی و مرکزی پرو، پنبه بخشی از اقتصاد ماهیگیری و سبک زندگی دریایی بود. مردم از پنبه برای ساخت تورهای ماهیگیری و سایر منسوجات استفاده می‌کردند. بقایای پنبه در بسیاری از سایت‌های ساحلی به ویژه در توده‌های مسکونی (محل انباشت زباله) یافت شده است.

Gossypium Hirsutum (پنبه Upland):

قدیمی‌ترین شواهد Gossypium hirsutum در آمریکای میانه از دره Tehuacan به دست آمده و بین 3400 و 2300 قبل از میلاد قدمت دارد. در غارهای مختلف این منطقه، باستان‌شناسان وابسته به پروژه ریچارد مک‌نیش، بقایای نمونه‌های کاملاً اهلی شده از این پنبه را یافتند.

مطالعات اخیر، غوزه‌ها و دانه‌های پنبه به دست آمده از حفاری‌ها در غار Guila Naquitz، Oaxaca را با نمونه‌های زنده از G. hirsutum punctatum وحشی و کشت شده مقایسه کرده‌اند که در امتداد ساحل شرقی مکزیک رشد می‌کنند. مطالعات ژنتیکی اضافی (Coppens d'Eeckenbrugge and Lacape 2014) از نتایج قبلی پشتیبانی می‌کنند و نشان می‌دهند که G. hirsutum احتمالاً در ابتدا در شبه جزیره یوکاتان اهلی شده است. یکی دیگر از مراکز احتمالی اهلی‌سازی برای G. hirsutum ، منطقه کارائیب است.

در دوره‌های مختلف و در میان فرهنگ‌های مختلف آمریکای میانه، پنبه کالایی بسیار مورد تقاضا و یک کالای ارزشمند برای مبادله بود. بازرگانان مایا و آزتک پنبه را با سایر اقلام لوکس مبادله می‌کردند و اشراف خود را با شنل‌های بافته شده و رنگ شده از این ماده گران‌بها می‌آراستند. پادشاهان آزتک اغلب محصولات پنبه‌ای را به عنوان هدیه به بازدیدکنندگان اشرافی و به عنوان پرداخت به رهبران ارتش اهدا می‌کردند.

Gossypium Barbadense (پنبه پیما):

ارقام G. barbadense به دلیل تولید الیاف با کیفیت بالا شناخته می‌شوند و به نام‌های مختلف پیما، مصری یا پنبه Sea Island نامیده می‌شوند. اولین شواهد واضح از پنبه پیما اهلی شده از منطقه Ancón-Chillón در ساحل مرکزی پرو به دست آمده است. سایت‌های این منطقه نشان می‌دهند که روند اهلی‌سازی در دوره پیش از سفالگری، از حدود 2500 قبل از میلاد آغاز شده است. تا سال 1000 قبل از میلاد، اندازه و شکل غوزه‌های پنبه پرو از ارقام مدرن امروزی G. barbadense قابل تشخیص نبودند.

تولید پنبه در سواحل آغاز شد اما در نهایت به داخل کشور منتقل شد، که با ساخت کانال‌های آبیاری تسهیل شد. در دوره اولیه، سایت‌هایی مانند Huaca Prieta حاوی پنبه اهلی شده بودند که 1500 تا 1000 سال قبل از سفالگری و کشت ذرت وجود داشت. برخلاف دنیای قدیم، پنبه در پرو در ابتدا بخشی از شیوه‌های معیشتی بود و برای تورهای ماهیگیری و شکار و همچنین منسوجات، لباس و کیسه‌های نگهداری استفاده می‌شد.