اگر در یک روز گرم تابستانی کنار برکه‌ای وقت گذرانده باشید، حتماً حرکات آکروباتیک سنجاقک‌ها را دیده‌اید. اما سنجاقک‌ها و آسیابک‌ها فقط برای لذت بردن از منظره اطراف برکه پرواز نمی‌کنند. دلیل زندگی آن‌ها نزدیک آب، چرخه زندگی منحصر به فردشان است. نوزادان آن‌ها آبزی هستند و برای تکمیل چرخه زندگی خود به آب نیاز دارند. تمام سنجاقک‌ها و آسیابک‌ها (راسته Odonata) دگردیسی ساده یا ناقص را تجربه می‌کنند.

مرحله تخم: آغازی در آب

سنجاقک‌ها و آسیابک‌های جفت‌گیری کرده، تخم‌های خود را بسته به گونه خود، در آب، روی آن یا نزدیک آن قرار می‌دهند. روش‌های تخم‌گذاری در سنجاقک‌ها بسیار متنوع است.

بیشتر گونه‌های سنجاقک، تخم‌گذار درون‌گیاهی هستند. این بدان معناست که آن‌ها از طریق اندام تخم‌ریز پیشرفته خود، تخم‌ها را درون بافت گیاهان قرار می‌دهند. معمولاً ماده ساقه یک گیاه آبزی را درست زیر سطح آب شکافته و تخم‌های خود را درون ساقه قرار می‌دهد. در برخی گونه‌ها، ماده برای تخم‌گذاری در گیاهی که در عمق بیشتری قرار دارد، به طور موقت خود را غرق می‌کند. تمام آسیابک‌ها و همچنین سنجاقک‌های دم‌گلبرگی و دارنرها از جمله تخم‌گذارهای درون‌گیاهی هستند.

برخی از سنجاقک‌ها، تخم‌گذار برون‌گیاهی هستند. این سنجاقک‌ها تخم‌های خود را روی سطح آب یا در برخی موارد روی زمین نزدیک برکه یا نهر قرار می‌دهند. در تخم‌گذارهای برون‌گیاهی، ماده‌ها تخم‌ها را از طریق منفذی مخصوص در قسمت زیرین شکم خود خارج می‌کنند. برخی از گونه‌ها در ارتفاع کم بر فراز آب پرواز می‌کنند و تخم‌ها را در فواصل معین داخل آب می‌اندازند. برخی دیگر شکم خود را داخل آب فرو می‌برند تا تخم‌های خود را آزاد کنند. تخم‌ها به ته فرو می‌روند یا روی پوشش گیاهی آبزی می‌افتند. سنجاقک‌هایی که مستقیماً در آب تخم‌گذاری می‌کنند ممکن است هزاران تخم تولید کنند. سنجاقک‌های دم‌چماقی، اسکیمرها، زمردها و دم‌سنبله‌ای‌ها از جمله تخم‌گذارهای برون‌گیاهی هستند.

متاسفانه، سنجاقک‌ها همیشه نمی‌توانند سطح برکه را از سطوح بازتابنده دیگر مانند پوشش‌های براق روی خودروها تشخیص دهند. حافظان محیط زیست نگران هستند که اشیاء ساخته دست بشر ممکن است برخی از سنجاقک‌ها را در معرض خطر انقراض قرار دهند، زیرا ماده‌های سنجاقک شناخته شده‌اند که به جای برکه‌ها یا نهرها، تخم‌های خود را روی پنل‌های خورشیدی یا کاپوت خودروها می‌گذارند.

مدت زمان باز شدن تخم‌ها بسیار متفاوت است. در برخی گونه‌ها، تخم‌ها ممکن است تنها در چند روز باز شوند، در حالی که در برخی دیگر، تخم‌ها ممکن است زمستان را بگذرانند و در بهار سال بعد باز شوند. در سنجاقک‌ها و آسیابک‌ها، یک پیش‌لارو از تخم خارج می‌شود و به سرعت به شکل لاروی واقعی پوست‌اندازی می‌کند. اگر پیش‌لارو از تخمی خارج شود که روی خاک گذاشته شده است، قبل از پوست‌اندازی خود را به آب می‌رساند.

مرحله لاروی: شکارچیان کوچک در آب

لاروهای سنجاقک که به آن‌ها پوره یا نایاد نیز گفته می‌شود، ظاهری کاملاً متفاوت از سنجاقک بالغ دارند. تمام پوره های سنجاقک و آسیابک آبزی هستند و تا زمانی که آماده پوست‌اندازی به مرحله بلوغ شوند، در آب باقی می‌مانند.

در طول این مرحله آبزی، پوره های اودوناتا از طریق آبشش تنفس می‌کنند. آبشش‌های آسیابک‌ها در انتهای شکم قرار دارند، در حالی که آبشش‌های لارو سنجاقک در داخل راست‌روده آن‌ها قرار دارند. سنجاقک‌ها برای تنفس آب را به داخل راست‌روده خود می‌کشند. هنگامی که آب را بیرون می‌رانند، به جلو رانده می‌شوند. پوره های آسیابک با تکان دادن بدن خود شنا می‌کنند.

مانند سنجاقک‌های بالغ، پوره ها نیز شکارچی هستند. روش‌های شکار آن‌ها متفاوت است. برخی از گونه‌ها در کمین شکار می‌نشینند و با نقب زدن در گل و لای یا استراحت در پوشش گیاهی پنهان می‌شوند. گونه‌های دیگر به طور فعال شکار می‌کنند، دزدکی به شکار نزدیک می‌شوند یا حتی در تعقیب غذاهای خود شنا می‌کنند. پوره های اودوناتا لب‌های پایینی اصلاح شده‌ای دارند که می‌توانند در یک لحظه به جلو پرتاب کنند تا یک بچه قورباغه، بندپا یا ماهی کوچک عبوری را بگیرند.

پوره های سنجاقک در حین رشد و نمو بین 9 تا 17 بار پوست‌اندازی می‌کنند، اما سرعت رسیدن آن‌ها به هر مرحله به شدت به آب و هوا بستگی دارد. در آب و هوای گرمتر، مرحله لاروی ممکن است تنها یک ماه طول بکشد و پوره به سرعت رشد کند. در سردترین مناطق محدوده زندگی آن‌ها، سنجاقک‌ها ممکن است چندین سال در مرحله لاروی باقی بمانند.

در طول چند مرحله آخر، پوره سنجاقک شروع به رشد بال‌های بالغ خود می‌کند، اگرچه آن‌ها در داخل بال‌پدها پنهان می‌مانند. هرچه پوره به بلوغ نزدیک‌تر باشد، بال‌پدها پرتر به نظر می‌رسند. هنگامی که بالاخره برای آخرین پوست‌اندازی خود آماده شد، لارو از آب بیرون می‌آید و ساقه گیاه یا سطح دیگری را می‌گیرد. برخی از پوره ها مسافت زیادی را از آب دور می‌شوند.

مرحله بلوغ: اوج پرواز و آغاز دوباره

پوره پس از خروج از آب و محکم شدن به یک سنگ یا گیاه، قفسه سینه خود را منبسط می‌کند و باعث شکافته شدن اسکلت بیرونی می‌شود. به آرامی، سنجاقک بالغ از پوست ریخته شده (که به آن اگزوویا می‌گویند) بیرون می‌آید و شروع به باز کردن بال‌های خود می‌کند، فرآیندی که ممکن است یک ساعت طول بکشد. سنجاقک بالغ جدید در ابتدا ضعیف و رنگ‌پریده خواهد بود و توانایی پرواز محدودی خواهد داشت. به این نوع سنجاقک بالغ، «تنرال» می‌گویند. سنجاقک‌های تنرال به دلیل داشتن بدن نرم‌تر و ماهیچه‌های ضعیف‌تر، در برابر شکارچیان آسیب‌پذیرتر هستند.

در عرض چند روز، سنجاقک یا آسیابک معمولاً رنگ‌های بالغ کامل خود را نشان می‌دهد و توانایی پرواز قوی را که مشخصه اودوناتا است به دست می‌آورد. این نسل جدید با رسیدن به بلوغ جنسی، شروع به جستجوی جفت می‌کند و دوباره چرخه زندگی آغاز می‌شود.