تصور بیشتر مردم از انقراض‌های جمعی، به واقعه انقراض کرتاسه-پالئوژن (K/T) ختم می‌شود؛ همان رویدادی که ۶۵ میلیون سال پیش نسل دایناسورها را برانداخت. اما حقیقت این است که زمین از زمان ظهور اولین حیات باکتریایی در حدود سه میلیارد سال پیش، بارها شاهد انقراض‌های گسترده بوده است.

در واقع، ما در آستانه یک انقراض جمعی یازدهم قرار داریم؛ چرا که گرمایش جهانی اکوسیستم‌های سیاره‌مان را تهدید می‌کند.

اکنون به بررسی ده مورد از بزرگ‌ترین انقراض‌های تاریخ حیات در کره زمین می‌پردازیم:

بحران بزرگ اکسیژن‌زایی (2.3 میلیارد سال پیش)

نقطه عطف مهمی در تاریخ حیات، حدود ۲.۵ میلیارد سال پیش رخ داد؛ زمانی که باکتری‌ها توانایی فتوسنتز را تکامل دادند. فتوسنتز به باکتری‌ها این امکان را می‌داد که از نور خورشید برای تجزیه دی‌اکسید کربن و تولید انرژی استفاده کنند.

اما متأسفانه، محصول جانبی اصلی فتوسنتز، اکسیژن بود که برای موجودات بی‌هوازی (موجوداتی که بدون اکسیژن تنفس می‌کنند) سمی بود. این موجودات بی‌هوازی از حدود ۳.۵ میلیارد سال پیش در زمین ظاهر شده بودند.

دویست میلیون سال پس از تکامل فتوسنتز، میزان اکسیژن در اتمسفر به حدی رسید که بیشتر حیات بی‌هوازی زمین (به استثنای باکتری‌های ساکن اعماق دریا) منقرض شد. این رویداد به عنوان بحران بزرگ اکسیژن‌زایی شناخته می‌شود.

زمین گلوله برفی (700 میلیون سال پیش)

فرضیه "زمین گلوله برفی" (Snowball Earth)، که بیشتر یک فرضیه قوی است تا یک واقعیت اثبات‌شده، بیان می‌کند که بین 700 تا 650 میلیون سال پیش، تمام سطح سیاره ما به طور کامل یخ زده و بیشتر حیات فتوسنتزی را از بین برده است.

در حالی که شواهد زمین‌شناسی قوی‌ای برای این فرضیه وجود دارد، علت آن به شدت مورد بحث است. نامزدهای احتمالی این رویداد شامل فوران‌های آتشفشانی، شراره‌های خورشیدی و نوسانات مرموز در مدار زمین هستند.

اگر فرض کنیم که رویداد "زمین گلوله برفی" واقعاً رخ داده باشد، می‌توان گفت این دوره زمانی، نزدیک‌ترین زمانی بوده است که حیات روی سیاره ما به انقراض کامل و غیرقابل‌بازگشت رسیده است.

انقراض پایان ادیاکاران (542 میلیون سال پیش)

شاید نام دوره ادیاکاران برای خیلی‌ها آشنا نباشد و دلیل خوبی هم دارد: این بازه زمانی زمین‌شناسی (از ۶۳۵ میلیون سال پیش تا آستانه دوره کامبرین) به طور رسمی تنها در سال ۲۰۰۴ توسط جامعه علمی نام‌گذاری شد.

در طول دوره ادیاکاران، شواهد فسیلی از موجودات چندسلولی ساده و نرم‌تنی وجود دارد که قدمت آن‌ها به قبل از حیوانات سخت‌پوست دوره پالئوزوئیک باز می‌گردد.

با این حال، در رسوبات مربوط به پایان دوره ادیاکاران، این فسیل‌ها ناپدید می‌شوند. یک شکاف چند میلیون ساله وجود دارد تا اینکه دوباره موجودات جدید به وفور ظاهر شوند. این ناپدیدی، انقراض پایان ادیاکاران نامیده می‌شود.

رویداد انقراض کامبرین-اردوویسین (488 میلیون سال پیش)

شاید با انفجار کامبرین آشنا باشید؛ رویدادی که در آن حدود 500 میلیون سال پیش، تعداد زیادی از موجودات عجیب و غریب، که بیشتر آن‌ها متعلق به خانواده بندپایان بودند، در سوابق فسیلی ظاهر شدند.

اما احتمالاً با رویداد انقراض کامبرین-اردوویسین، که شاهد ناپدید شدن تعداد زیادی از موجودات دریایی، از جمله تریلوبیت‌ها و بازوپایان بود، کمتر آشنا هستید.

محتمل‌ترین توضیح برای این انقراض، کاهش ناگهانی و غیرمنتظره میزان اکسیژن در اقیانوس‌های جهان در زمانی است که حیات هنوز به خشکی نرسیده بود. کمبود اکسیژن باعث از بین رفتن بسیاری از گونه‌های دریایی شد.

انقراض اردویسین (447-443 میلیون سال پیش)

انقراض اردویسین در واقع شامل دو انقراض جداگانه بود: یکی در 447 میلیون سال پیش و دیگری در 443 میلیون سال پیش رخ داد.

تا زمان پایان این دو "پالس" انقراض، جمعیت بی‌مهرگان دریایی (از جمله بازوپایان، دوکفه‌ای‌ها و مرجان‌ها) به میزان چشمگیر 60 درصد کاهش یافته بود.

علت انقراض اردویسین هنوز یک معما است. فرضیه‌های مختلفی مطرح شده‌اند، از جمله انفجار یک ابرنواختر نزدیک (که زمین را در معرض پرتوهای گامای مرگبار قرار می‌داد) تا، محتمل‌تر از آن، آزاد شدن فلزات سمی از کف دریا.

انقراض دوونین پسین (375 میلیون سال پیش)

انقراض دوونین پسین، همانند انقراض اردویسین، به نظر می‌رسد که از یک سری "پالس" یا امواج انقراض تشکیل شده باشد که ممکن است تا 25 میلیون سال به طول انجامیده باشند.

تا زمانی که رسوبات ته‌نشین شدند، حدود نیمی از تمام گونه‌های دریایی جهان منقرض شده بودند، از جمله بسیاری از ماهی‌های باستانی که دوره دوونین به خاطر آن‌ها مشهور بود.

هنوز کسی به طور قطع نمی‌داند که علت انقراض دوونین چه بوده است. احتمالات شامل برخورد یک شهاب‌سنگ یا تغییرات شدید آب و هوایی ناشی از اولین گیاهان ساکن خشکی در جهان است.

رویداد انقراض پرمین-تریاس (250 میلیون سال پیش)

رویداد انقراض پرمین-تریاس، مادر تمام انقراض‌های جمعی، یک فاجعه جهانی واقعی بود که به طرز باورنکردنی 95 درصد از حیوانات ساکن اقیانوس و 70 درصد از حیوانات خشکی را از بین برد.

ویرانی این انقراض به حدی شدید بود که طبق سوابق فسیلی دوره تریاس اولیه، 10 میلیون سال طول کشید تا حیات دوباره احیا شود. این رویداد، بزرگترین انقراض جمعی در تاریخ زمین است.

در حالی که ممکن است به نظر برسد که رویدادی با این مقیاس تنها می‌تواند ناشی از برخورد یک شهاب‌سنگ باشد، نامزدهای احتمالی دیگر شامل فعالیت‌های آتشفشانی شدید و/یا آزاد شدن ناگهانی مقادیر سمی متان از کف دریا هستند.

رویداد انقراض تریاس-ژوراسیک (200 میلیون سال پیش)

رویداد انقراض کرتاسه-پالئوژن (K/T) به عمر عصر دایناسورها پایان داد، اما رویداد انقراض تریاس-ژوراسیک بود که سلطنت طولانی آن‌ها را ممکن ساخت.

با پایان این انقراض (که علت دقیق آن هنوز مورد بحث است)، بیشتر دوزیستان بزرگ ساکن خشکی، به همراه اکثریت آرکوسورها و تروپسیدها از روی زمین محو شدند.

راه برای دایناسورها باز شد تا در طول دوره‌های ژوراسیک و کرتاسه بعدی، در این جایگاه‌های اکولوژیکی خالی ساکن شوند (و به ابعاد واقعاً غول‌پیکر تکامل یابند). این انقراض جمعی، فرصتی برای شکوفایی دایناسورها ایجاد کرد.

رویداد انقراض کرتاسه-پالئوژن (K/T) (65 میلیون سال پیش)

احتمالاً نیازی به بازگویی داستان آشنا نیست: 65 میلیون سال پیش، یک شهاب‌سنگ به عرض دو مایل به شبه جزیره یوکاتان برخورد کرد و ابرهای غلیظی از گرد و غبار را در سراسر جهان به هوا فرستاد و یک فاجعه اکولوژیکی به راه انداخت که منجر به انقراض دایناسورها، پتروسورها و خزندگان دریایی شد.

گذشته از ویرانی‌هایی که این رویداد به بار آورد، یکی از میراث‌های ماندگار رویداد انقراض K/T این است که باعث شد بسیاری از دانشمندان تصور کنند که انقراض‌های جمعی تنها می‌توانند ناشی از برخورد شهاب‌سنگ‌ها باشند. اگر تا اینجا مطالب را خوانده باشید، می‌دانید که این تصور درست نیست.

رویداد انقراض کواترنری (50,000-10,000 سال پیش)

رویداد انقراض کواترنری، تنها انقراض جمعی است که (حداقل به طور جزئی) توسط انسان‌ها ایجاد شده است. این رویداد باعث از بین رفتن بیشتر پستانداران بزرگ‌جثه جهان، از جمله ماموت‌های پشمالو، ببرهای دندان‌خنجری و گونه‌های بامزه‌تری مانند وامبت غول‌پیکر و سگ آبی غول‌پیکر شد.

در حالی که وسوسه‌انگیز است که نتیجه بگیریم این حیوانات توسط انسان‌های اولیه شکار شده و منقرض شده‌اند، احتمالاً آن‌ها همچنین تسلیم تغییرات تدریجی آب و هوا و تخریب بی‌امان زیستگاه‌های مألوف خود (شاید توسط کشاورزان اولیه که جنگل‌ها را برای کشاورزی پاکسازی می‌کردند) شده‌اند. این انقراض نشان‌دهنده تأثیر انسان بر محیط زیست است.

بحران انقراض در عصر حاضر

آیا ممکن است در حال ورود به یک دوره دیگر از انقراض جمعی باشیم؟ دانشمندان هشدار می‌دهند که این احتمال وجود دارد.

انقراض هولوسن، که به عنوان انقراض آنتروپوسن نیز شناخته می‌شود، یک رویداد انقراض در حال انجام است و بدترین رویداد پس از انقراض K/T است که دایناسورها را از بین برد.

این بار، به نظر می‌رسد علت واضح است: فعالیت‌های انسانی به از بین رفتن تنوع زیستی در سراسر جهان کمک کرده است.