"انرژی را می‌توان به کشیدن زه کمان پولادی تشبیه کرد؛ و تصمیم‌گیری را به رها کردن ماشه." (سان تزو، هنر جنگ، قرن پنجم پیش از میلاد)

اختراع کمان پولادی (یا زنبورک)، انقلابی در عرصه جنگاوری به پا کرد. این فناوری به سرعت از آسیا به خاورمیانه و در نهایت به اروپا در قرون وسطی راه یافت. در واقع، کمان پولادی، جنگ را دموکراتیزه کرد؛ زیرا دیگر یک کماندار نیازی به قدرت و مهارت زیادی برای پرتاب یک پیکان مرگبار، مانند کار با یک کمان سنتی و تیر نداشت. این سلاح، کار را برای سربازان معمولی آسان‌تر و اثربخشی آنها را در نبرد افزایش داد.

مخترع کمان پولادی چه کسی بود؟

به طور دقیق مشخص نیست چه کسی برای اولین بار ایده ساخت کمان پولادی (زنبورک) به ذهنش رسید. با این حال، به احتمال زیاد، نخستین کمان‌های پولادی در یکی از ایالات چین باستان یا مناطق همجوار آسیای مرکزی، قبل از سال 400 پیش از میلاد اختراع شده‌اند. شواهد زبانی، منشاء آسیای مرکزی را نشان می‌دهد که فناوری آن سپس به چین گسترش یافته است؛ اما سوابق موجود از آن دوره آنقدر کم است که نمی‌توان منشاء کمان پولادی را فراتر از یک شک و تردید تعیین کرد.

مطمئناً، استراتژیست مشهور نظامی، سان تزو، از وجود کمان‌های پولادی آگاه بود. او اختراع آن را به مخترعی به نام Q'in از قرن هفتم پیش از میلاد نسبت داد. با این وجود، تاریخ زندگی سان تزو و اولین انتشار کتاب «هنر جنگ» او نیز مورد اختلاف است؛ بنابراین، نمی‌توان از آنها برای اثبات وجود اولیه کمان پولادی بدون هیچ تردیدی استفاده کرد.

باستان شناسان چینی، یانگ هونگ و ژو فنگهان، بر این باورند که کمان پولادی ممکن است بر اساس مصنوعات استخوانی، سنگی و پوسته‌ای که ممکن است ماشه های کمان پولادی باشند، در اوایل سال 2000 پیش از میلاد اختراع شده باشد. اولین کمان‌های پولادی دستی شناخته شده با ماشه‌های برنزی در یک مقبره در Qufu چین یافت شده است که قدمت آن به حدود 600 سال پیش از میلاد باز می‌گردد. این تدفین مربوط به ایالت لو، در استان شاندونگ امروزی، در دوره بهار و پاییز چین (771-476 پیش از میلاد) بوده است.

شواهد باستان‌شناسی

شواهد باستان‌شناسی بیشتر نشان می‌دهد که فناوری کمان پولادی (زنبورک) در اواخر دوره بهار و پاییز در چین بسیار رایج بوده است. برای مثال، یک مقبره مربوط به اواسط قرن پنجم پیش از میلاد از ایالت چو (استان هوبئی) پیکان‌های برنزی کمان پولادی را به دست آورد، و یک تدفین مقبره‌ای در Saobatang، استان هونان از اواسط قرن چهارم پیش از میلاد نیز شامل یک کمان پولادی برنزی بود. برخی از سربازان سفالی که همراه با Qin Shi Huangdi (260-210 پیش از میلاد) دفن شده‌اند، کمان پولادی حمل می‌کنند. اولین کمان پولادی تکرارشونده شناخته شده در مقبره دیگری از قرن چهارم پیش از میلاد در Qinjiazui، استان هوبئی کشف شد. این یافته‌ها نشان‌دهنده جایگاه مهم کمان پولادی در ارتش و فرهنگ چین باستان است.

اهمیت کمان پولادی در تاریخ

کمان‌های پولادی تکرارشونده، که در زبان چینی به آن‌ها "zhuge nu" گفته می‌شود، می‌توانستند قبل از نیاز به بارگیری مجدد، چندین تیر پرتاب کنند. منابع سنتی این اختراع را به یک تاکتیک‌دان دوره سه پادشاهی به نام ژوگه لیانگ (181-234 پس از میلاد) نسبت می‌دهند؛ اما کشف کمان پولادی تکرارشونده Qinjiazui از 500 سال قبل از زمان زندگی ژوگه، ثابت می‌کند که او مخترع اصلی نبوده است. با این حال، به نظر می‌رسد که او بهبودهای چشمگیری در طراحی آن ایجاد کرده است. کمان‌های پولادی بعدی می‌توانستند تا 10 تیر را در 15 ثانیه قبل از بارگیری مجدد شلیک کنند.

کمان‌های پولادی استاندارد تا قرن دوم پس از میلاد در سراسر چین به خوبی تثبیت شده بودند. بسیاری از مورخان معاصر، کمان پولادی تکرارشونده را به عنوان یک عنصر کلیدی در پیروزی پیرهوسی هان چین بر Xiongnu ذکر کرده‌اند. Xiongnu و بسیاری دیگر از مردم عشایری استپ‌های آسیای مرکزی از کمان‌های معمولی با مهارت زیادی استفاده می‌کردند؛ اما می‌توانستند توسط لژیون‌های پیاده نظام مسلح به کمان پولادی، به ویژه در محاصره‌ها و نبردهای از پیش تعیین شده، شکست بخورند.

پادشاه سجونگ (1418 تا 1450) از سلسله جوسئون کره، پس از دیدن این سلاح در عمل در جریان بازدید از چین، کمان پولادی تکرارشونده را به ارتش خود معرفی کرد. نیروهای چینی به استفاده از این سلاح تا اواخر دوره سلسله چینگ، از جمله جنگ چین و ژاپن در سال‌های 1894-95 ادامه دادند. متأسفانه، کمان‌های پولادی حریف سلاح‌های مدرن ژاپنی نبودند و چینگ چین در آن جنگ شکست خورد. این آخرین درگیری بزرگ جهانی بود که در آن از کمان پولادی استفاده شد.