بین النهرین، که در عراق و سوریه امروزی واقع شده، نامی است که به منطقه ای مثلثی شکل بین رودخانه های دجله و فرات، کوه های زاگرس و رود کوچک زاب اطلاق می شود. این سرزمین، خاستگاه تمدن های باستانی متعددی بوده است که هر کدام ظهور و افولی را تجربه کرده اند.

اولین تمدن شهری در بین النهرین شکل گرفت؛ جامعه ای که در آن مردم به طور آگاهانه در کنار یکدیگر زندگی می کردند و ساختارهای معماری، اجتماعی و اقتصادی پیچیده ای برای ایجاد یک زندگی نسبتاً مسالمت آمیز به وجود آوردند. به همین دلیل، مطالعه تاریخ بین النهرین، نمونه ای ارزشمند از چگونگی شکل گیری و توسعه تمدن های باستانی به دست می دهد.

• بین النهرین شامل نیمه شرقی منطقه ای است که به عنوان "هلال حاصلخیز" شناخته می شود؛ به ویژه، منطقه بین رودخانه های دجله و فرات از آناتولی تا محل تلاقی این دو رودخانه و ورودشان به خلیج فارس.
• گاهشماری بین النهرین معمولاً با اولین نشانه های پیچیدگی در جوامع آغاز می شود: از اولین مراکز مذهبی در حدود 9000 سال قبل از میلاد تا سقوط بابل در قرن ششم قبل از میلاد.
• دانشمندان، بین النهرین را به دو منطقه شمالی و جنوبی تقسیم می کنند که این تقسیم بندی عمدتاً بر اساس محیط زیست و همچنین تفاوت های سیاسی و فرهنگی صورت می گیرد.
• پیشرفت های اولیه در منطقه بین النهرین شامل مراکز مذهبی، شهرهای بزرگ، سیستم های پیچیده کنترل آب، سفالگری و خط می باشد.

جغرافیای بین النهرین: هلال حاصلخیز

بین النهرین، نامی یونانی باستان برای نیمه شرقی منطقه ای است که به "هلال حاصلخیز" شهرت دارد. نیمه غربی این منطقه شامل سواحل مدیترانه ای شام و دره نیل در مصر می شود. پیشرفت های تکنولوژیکی و مذهبی که منشاء آن ها به بین النهرین نسبت داده می شود، در سراسر این منطقه گسترش یافتند. البته، شواهدی وجود دارد که نشان می دهد برخی از این نوآوری ها در بین النهرین ایجاد نشده اند، بلکه در شام یا دره نیل به وجود آمده و سپس به بین النهرین راه یافته اند.

از نظر جغرافیایی، می توان بین النهرین را به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم کرد که تا حدودی به دلیل تفاوت های آب و هوایی است. این تقسیم بندی از نظر سیاسی در دوره های سومری (جنوب) و اکدی (شمال) در حدود 3000 تا 2000 سال قبل از میلاد، و همچنین در دوره های بابلی (جنوب) و آشوری (شمال) بین حدود 2000 تا 1000 سال قبل از میلاد برجسته بود. با این حال، تاریخ شمال و جنوب به هزاره ششم قبل از میلاد نیز برمی گردد و پادشاهان آشوری در شمال، بعدها تلاش زیادی کردند تا با بابلی های جنوبی متحد شوند.

گاهشمار بین النهرین

به طور سنتی، تمدن بین النهرین با دوره عبید در حدود 4500 سال قبل از میلاد آغاز شده و تا سقوط بابل و شروع امپراتوری پارس ادامه می یابد. در مورد تاریخ های پس از حدود 1500 سال قبل از میلاد توافق نظر بیشتری وجود دارد. در زیر، دوره های مهم این تمدن به همراه مکان های باستانی مهم (که در پرانتز ذکر شده اند) آورده شده است:

• حسونا / سامرا (6750–6000 قبل از میلاد)
• حلف (6000-4500 قبل از میلاد)
• دوره عبید (4500–4000 قبل از میلاد: تلو، اور، عبید، عویلی، اریدو، تپه گورا، H3 As-Sabiyah)
• دوره اوروک (4000–3000 قبل از میلاد: براک، هاموکا، گیرسو/تلو، اوما، لاگاش، اریدو، اور، هاسینهبی تپه، چغامیش)
• جمدت نصر (3200–3000 قبل از میلاد: اوروک)
• دوره آغازین سلسله ها (3000–2350 قبل از میلاد: کیش، اوروک، اور، لاگاش، اسمر، ماری، اوما، ال-روادا)
• اکدی (2350–2200 قبل از میلاد: آگاده، سومر، لاگاش، اوروک، تیتریس هویوک)
• نئو-سومری (2100–2000 قبل از میلاد: اور، ایلام، تپه سیلک)
• دوره های بابلی قدیم و آشوری قدیم (2000–1600 قبل از میلاد: ماری، ابلا، بابل، ایسین، لارسا، آشور)
• آشوری میانه (1600–1000 قبل از میلاد: بابل، تیسفون)
• آشوری نو (1000–605 قبل از میلاد: نینوا)
• بابلی نو (625–539 قبل از میلاد: بابل)

پیشرفت های تمدن بین النهرین

• قدیمی ترین مکان مذهبی: تپه گوبکلی در حدود 9000 سال قبل از میلاد ساخته شده است.
• ظهور سفالگری: در حدود 8000 سال قبل از میلاد در بین النهرین دوران نوسنگی پیش از سفالگری.
• ساختمان های مسکونی دائمی خشتی: ساخت این بناها قبل از دوره عبید در محوطه های جنوبی مانند تل العویلی، اور، اریدو، تلو و عبید آغاز شد.
• توکن های گلی: پیشرویی برای نوشتن و حیاتی برای توسعه شبکه های تجاری در منطقه، حدود 7500 سال قبل از میلاد مورد استفاده قرار گرفتند.

• اولین دهکده ها: در دوره نوسنگی حدود 6000 سال قبل از میلاد در بین النهرین ساخته شدند، از جمله چاتالهویوک.
• سیستم های پیشرفته کنترل آب: تا 6000-5500 قبل از میلاد، سیستم های پیشرفته کنترل آب از جمله کانال های دست ساز و حوضچه های ذخیره آب برای آبیاری در دوره های خشک و همچنین خاکریزها و سدها برای محافظت در برابر سیل در جنوب بین النهرین به کار گرفته شدند.
• قایق های نی: قایق های نی که با قیر مهر و موم شده بودند، برای حمایت از تجارت در امتداد رودخانه ها و دریای سرخ تا 5500 سال قبل از میلاد مورد استفاده قرار می گرفتند.
• معابد خشتی (زیگورات ها): تا هزاره ششم، معابد خشتی (زیگورات ها) به ویژه در اریدو مشهود بودند. در تل براک در شمال بین النهرین، این معابد حداقل از 4400 سال قبل از میلاد ظاهر شدند.

• اولین سکونتگاه های شهری: در حدود 3900 سال قبل از میلاد در اوروک شناسایی شده اند. تل براک تا 3500 سال قبل از میلاد به کلانشهری به مساحت 320 هکتار (130 هکتار) تبدیل شد و تا سال 3100 اوروک تقریباً 618 جریب (250 هکتار) یا حدود 1 مایل مربع را پوشش می داد.
• تولید انبوه سفال چرخ ساز، معرفی خط و مهر های استوانه ای: در حدود 3900 سال قبل از میلاد در اوروک.
• یافته شدن اسناد آشوری نوشته شده به خط میخی و رمزگشایی آنها: که اطلاعات بیشتری در مورد جنبه های سیاسی و اقتصادی جوامع متاخر بین النهرین در اختیار ما قرار داد. در بخش شمالی پادشاهی آشور قرار داشت. در جنوب، سومری ها و اکدی ها در دشت آبرفتی بین رودخانه های دجله و فرات سکونت داشتند. بین النهرین به عنوان یک تمدن قابل تعریف تا سقوط بابل (حدود 1595 قبل از میلاد) به حیات خود ادامه داد.

• مشکلات مداوم بین النهرین با جنگ های مداوم در منطقه مرتبط است که به شدت به بسیاری از مکان های باستان شناسی آسیب رسانده و امکان غارت را فراهم کرده است.

محوطه های باستانی مهم بین النهرین

محوطه های باستانی مهم بین النهرین عبارتند از: تل العبید، اوروک، اور، اریدو، تل براک، تل العویلی، نینوا، پاسارگاد، بابل، تپه گورا، تلو، هاسینهبی تپه، خورساباد، نمرود، H3، آس صابیه، فیلکا، اوگاریت، اولوبرون.