در علم زمین‌شناسی، حوضه به ناحیه‌ای محصور گفته می‌شود که لایه‌های سنگی آن به سمت مرکز فرورفته‌اند. در مقابل، رشته‌کوه یک خط ممتد از کوه‌ها یا تپه‌ها است که زنجیره‌ای پیوسته و مرتفع‌تر از نواحی اطراف خود را تشکیل می‌دهند. ترکیب این دو پدیده، توپوگرافی حوضه و رشته‌کوه را به وجود می‌آورد.
منظره‌ای که از حوضه‌ها و رشته‌کوه‌ها تشکیل شده است، با مجموعه‌ای از رشته‌کوه‌های مواج که به صورت موازی در کنار دره‌های پهن و کم‌ارتفاع (حوضه‌ها) قرار گرفته‌اند، شناخته می‌شود. معمولاً هر یک از این دره‌ها از یک یا چند طرف به کوه‌ها محدود می‌شوند. اگرچه حوضه‌ها نسبتاً مسطح هستند، اما کوه‌ها می‌توانند به طور ناگهانی از آنها سر برآورند یا به تدریج به سمت بالا شیب پیدا کنند. اختلاف ارتفاع از کف دره‌ها تا قله کوه‌ها در بیشتر مناطق حوضه و رشته‌کوه می‌تواند از چند صد فوت تا بیش از 6000 فوت (1828 متر) متغیر باشد. این پدیده زمین‌شناسی، حوضه و رشته‌کوه، منظره‌ای خاص و جذاب را به وجود می‌آورد.
علل شکل‌گیری توپوگرافی حوضه و رشته‌کوه
توپوگرافی حوضه و رشته‌کوه پدیده‌ای است که عمدتاً به دلیل نیروهای کششی در پوسته زمین و ایجاد گسل‌های متعدد شکل می‌گیرد. این گسل‌ها که به آنها گسل‌های نرمال گفته می‌شود، به این صورت عمل می‌کنند که یک طرف گسل پایین می‌رود و طرف دیگر بالا می‌آید. در این نوع گسل‌ها، دو بخش اصلی وجود دارد: دیواره بالایی (hanging wall) و دیواره پایینی (footwall). دیواره بالایی با فشار آوردن به دیواره پایینی، باعث جابجایی و تغییر شکل زمین می‌شود.
در مناطق حوضه و رشته‌کوه، دیواره بالایی گسل نقش اصلی را در ایجاد رشته‌کوه‌ها ایفا می‌کند. این بخش از پوسته زمین به دلیل نیروهای کششی و گسترش پوسته به سمت بالا رانده می‌شود. این حرکت رو به بالا زمانی رخ می‌دهد که پوسته از هم دور شده و در امتداد خط گسل کشیده می‌شود. در علم زمین‌شناسی، این رشته‌کوه‌هایی که در امتداد خطوط گسل شکل می‌گیرند، هوست (horst) نامیده می‌شوند.
در مقابل، سنگ‌های زیر خط گسل به دلیل ایجاد فضایی ناشی از واگرایی صفحات لیتوسفری به سمت پایین رانده می‌شوند. با ادامه حرکت پوسته، کشیده و نازک‌تر می‌شود و گسل‌های بیشتری ایجاد می‌شوند که فضاهایی را برای فرورفتن سنگ‌ها در شکاف‌ها فراهم می‌کنند. این فرونشست، منجر به شکل‌گیری حوضه‌ها می‌شود که در زمین‌شناسی گرابن (graben) نیز نامیده می‌شوند و در سیستم‌های حوضه و رشته‌کوه یافت می‌شوند.
یکی از ویژگی‌های بارز حوضه‌ها و رشته‌کوه‌ها در سراسر جهان، میزان فرسایش شدید در قله‌های رشته‌کوه‌ها است. با بالا آمدن کوه‌ها، بلافاصله در معرض هوازدگی و فرسایش قرار می‌گیرند. سنگ‌ها توسط آب، یخ و باد فرسایش یافته و ذرات به سرعت جدا شده و از دامنه‌های کوه شسته می‌شوند. این مواد فرسایش یافته سپس گسل‌ها را پر کرده و به صورت رسوب در دره‌ها جمع می‌شوند.
ایالت حوضه و رشته‌کوه (Basin and Range Province)
ایالت حوضه و رشته‌کوه، ناحیه‌ای با پستی و بلندی‌های ناگهانی است. ارتفاع حوضه‌ها در این منطقه معمولاً بین 1200 تا 1500 متر (4000 تا 5000 فوت) متغیر است، در حالی که بیشتر رشته‌کوه‌ها بین 900 تا 1500 متر (3000 تا 5000 فوت) بالاتر از حوضه‌ها قرار دارند.
دره مرگ (Death Valley) در کالیفرنیا، با کمترین ارتفاع 86- متر (282- فوت)، پایین‌ترین حوضه در این ایالت است. در مقابل، قله تلسکوپ (Telescope Peak) در رشته‌کوه پانامینت (Panamint Range) در غرب دره مرگ، ارتفاعی برابر با 3368 متر (11050 فوت) دارد که نشان‌دهنده برجستگی توپوگرافی بسیار زیاد در این منطقه است.
از نظر فیزیوگرافی، ایالت حوضه و رشته‌کوه دارای آب و هوای خشک با جریان‌های آبی بسیار کم و زهکشی داخلی است (که نتیجه وجود حوضه‌ها است). اگرچه این منطقه خشک است، اما بیشتر بارانی که می‌بارد در پایین‌ترین حوضه‌ها جمع می‌شود و دریاچه‌های پلویال (pluvial lakes) مانند دریاچه نمک بزرگ (Great Salt Lake) در یوتا و دریاچه هرمی (Pyramid Lake) در نوادا را تشکیل می‌دهد. با این حال، دره‌ها عمدتاً خشک هستند و بیابان‌هایی مانند سونوران (Sonoran) بر این منطقه تسلط دارند.
این منطقه تأثیر قابل توجهی بر تاریخ ایالات متحده نیز داشته است، زیرا به دلیل ترکیبی از دره‌های بیابانی که با رشته‌کوه‌ها احاطه شده بودند و هرگونه جابجایی در منطقه را دشوار می‌کرد، مانع بزرگی برای مهاجرت به سمت غرب بود. امروزه، بزرگراه 50 ایالات متحده از این منطقه عبور می‌کند و از پنج گذرگاه با ارتفاع بیش از 1900 متر (6000 فوت) می‌گذرد و به عنوان "تنها ترین جاده آمریکا" در نظر گرفته می‌شود.
سیستم‌های حوضه و رشته‌کوه در سراسر جهان
منظره حوضه و رشته‌کوه که به سمت شرق امتداد دارد، در غرب ترکیه نیز دیده می‌شود و تا دریای اژه گسترش می‌یابد. گمان می‌رود بسیاری از جزایر موجود در این دریا، بخش‌هایی از رشته‌کوه‌ها بین حوضه‌ها باشند که ارتفاع کافی برای بیرون آمدن از سطح دریا را دارند.
هر جا که حوضه‌ها و رشته‌کوه‌ها وجود داشته باشند، نشان‌دهنده حجم عظیمی از تاریخ زمین‌شناسی هستند، زیرا شکل‌گیری آنها به اندازه‌ای که در ایالت حوضه و رشته‌کوه دیده می‌شود، میلیون‌ها سال طول می‌کشد. این مناطق گواهی بر فرآیندهای زمین‌شناسی پیچیده و طولانی‌مدت در کره زمین هستند.
حوضه و رشته‌کوه: رازهای پنهان توپوگرافی و زمین‌شناسی — https://www.rayeshmand.ir/article/basin-and-range