آرامگاه هالیکارناسوس، بنایی عظیم و باشکوه، به یادبود ماسولوس، فرمانروای کاریا، ساخته شد تا هم یاد او را گرامی بدارد و هم میزبان ابدی پیکر او باشد. پس از مرگ ماسولوس در سال 353 قبل از میلاد، همسرش آرتمیسیا، دستور ساخت این سازه عظیم را در شهر هالیکارناسوس (بودروم امروزی در ترکیه) صادر کرد. سرانجام، ماسولوس و آرتمیسیا هر دو در این بنا به خاک سپرده شدند.

این آرامگاه که به عنوان یکی از عجایب هفتگانه جهان باستان شناخته می‌شود، حدود 1800 سال شکوه و جلال خود را حفظ کرد، تا اینکه زلزله‌های قرن پانزدهم میلادی بخش‌هایی از آن را ویران کردند. پس از آن، تقریباً تمام سنگ‌های آن برای پروژه‌های ساختمانی مجاور، به ویژه برای ساخت قلعه‌ای توسط صلیبیون، مورد استفاده قرار گرفت.

نکات کلیدی

• آرامگاه هالیکارناسوس به افتخار ماسولوس، حاکم کاریا باستان ساخته شد.
• در قرن پانزدهم میلادی بر اثر زلزله آسیب جدی دید.
• این آرامگاه در حال حاضر به عنوان یکی از عجایب هفتگانه جهان باستان شناخته می‌شود.

ماسولوس، فرمانروای بلندپرواز

ماسولوس پس از مرگ پدرش در سال 377 قبل از میلاد، به عنوان ساتراپ (حاکم منطقه‌ای در امپراتوری ایران) کاریا منصوب شد. اگرچه او تنها یک ساتراپ بود، اما در قلمرو خود همچون یک پادشاه حکمرانی می‌کرد و به مدت 24 سال بر این سرزمین فرمان راند.

ماسولوس از نسل چوپانان بومی منطقه، معروف به کاریان بود، اما به فرهنگ و جامعه یونانی احترام می‌گذاشت. به همین دلیل، ماسولوس کاریان را تشویق کرد تا زندگی چوپانی خود را رها کرده و سبک زندگی یونانی را بپذیرند.

ماسولوس به توسعه و گسترش قلمرو خود نیز علاقه‌مند بود. او پایتخت خود را از میلاسا به شهر ساحلی هالیکارناسوس منتقل کرد و سپس بر روی پروژه‌های متعددی برای زیباسازی شهر، از جمله ساخت یک کاخ بزرگ برای خود، کار کرد. ماسولوس همچنین از نظر سیاسی زیرک بود و به این ترتیب توانست چندین شهر مجاور را به قلمرو خود اضافه کند.

پس از مرگ ماسولوس در سال 353 قبل از میلاد، همسرش آرتمیسیا، که خواهر او نیز بود، بسیار غمگین شد. او می‌خواست زیباترین مقبره برای شوهر درگذشته‌اش ساخته شود. به همین منظور، بدون دریغ از هزینه، بهترین مجسمه‌سازان و معمارانی را که می‌توانست با پول استخدام کند، به کار گرفت.

متاسفانه آرتمیسیا تنها دو سال پس از شوهرش، در سال 351 قبل از میلاد، درگذشت و نتوانست اتمام آرامگاه هالیکارناسوس را ببیند.

معماری و هنر آرامگاه هالیکارناسوس

ساخت این آرامگاه باشکوه از حدود سال 353 تا 350 قبل از میلاد به طول انجامید و پنج مجسمه‌ساز مشهور در آن مشارکت داشتند. هر مجسمه‌ساز مسئولیت بخشی از بنا را بر عهده داشت: بریاکسیس (سمت شمال)، اسکوپاس (سمت شرق)، تیموتئوس (سمت جنوب) و لئوخارس (سمت غرب). ارابه بالای بنا نیز توسط پیتیس ساخته شد.

ساختار آرامگاه از سه بخش تشکیل شده بود: یک پایه مربعی در پایین، 36 ستون (9 ستون در هر طرف) در وسط، و در نهایت یک هرم پلکانی با 24 پله در بالا. تمام این ساختار با کنده‌کاری‌های ظریف پوشیده شده بود و مجسمه‌هایی در اندازه واقعی و بزرگ‌تر از اندازه واقعی در سرتاسر آن به چشم می‌خورد.

در بالاترین نقطه، شاهکار نهایی قرار داشت: ارابه. این مجسمه مرمری 25 فوتی شامل مجسمه‌های ایستاده ماسولوس و آرتمیسیا بود که سوار بر ارابه‌ای بودند که توسط چهار اسب کشیده می‌شد.

بخش عمده‌ای از آرامگاه از مرمر ساخته شده بود و ارتفاع کل بنا به 140 فوت می‌رسید. اگرچه آرامگاه هالیکارناسوس بزرگ بود، اما بیشتر به خاطر مجسمه‌ها و کنده‌کاری‌های ظریفش شهرت داشت. بیشتر این آثار با رنگ‌های زنده نقاشی شده بودند.

همچنین، کتیبه‌هایی دور تا دور ساختمان را فرا گرفته بودند. این کتیبه‌ها بسیار دقیق و پرجزئیات بودند و شامل صحنه‌هایی از جنگ و شکار، و همچنین صحنه‌هایی از اساطیر یونانی بودند که حیوانات افسانه‌ای مانند سانتورها (مرد-اسب‌ها) را به تصویر می‌کشیدند.

فروپاشی و کشف مجدد

پس از 1800 سال، این آرامگاه با شکوه بر اثر زلزله‌های متعدد در قرن پانزدهم میلادی تخریب شد. در طول و پس از آن، بسیاری از مرمرهای آن برای ساخت بناهای دیگر، به ویژه قلعه‌ای توسط صلیبیون (شوالیه‌های سنت جان)، مورد استفاده قرار گرفت. حتی برخی از مجسمه‌های نفیس نیز به عنوان تزئین به این قلعه منتقل شدند.

در سال 1522 میلادی، دخمه‌ای که برای مدت طولانی بقایای ماسولوس و آرتمیسیا را در خود جای داده بود، مورد دستبرد قرار گرفت. با گذشت زمان، مردم به طور کلی فراموش کردند که آرامگاه هالیکارناسوس دقیقاً کجا قرار داشته است و خانه‌ها بر روی آن ساخته شدند.

در دهه 1850، باستان‌شناس بریتانیایی، چارلز نیوتن، متوجه شد که برخی از تزئینات قلعه بودروم (نام جدید قلعه صلیبیون) ممکن است متعلق به آرامگاه مشهور باشد. پس از بررسی منطقه و حفاری، نیوتن محل آرامگاه را پیدا کرد. امروزه، موزه بریتانیا در لندن، میزبان مجسمه‌ها و لوح‌های برجسته‌کاری شده‌ای از آرامگاه هالیکارناسوس است.

آرامگاه‌ها در عصر حاضر

جالب اینجاست که واژه مدرن "آرامگاه" (Mausoleum) که به معنای ساختمانی مورد استفاده به عنوان قبر است، از نام ماسولوس، کسی که این عجایب جهان به نام او نامگذاری شده، گرفته شده است.

سنت ساخت آرامگاه در قبرستان‌ها امروزه در سراسر جهان ادامه دارد. خانواده‌ها و افراد، آرامگاه‌هایی بزرگ و کوچک، به افتخار خود یا دیگران پس از مرگشان می‌سازند. علاوه بر این آرامگاه‌های رایج‌تر، آرامگاه‌های بزرگ‌تری نیز وجود دارند که امروزه جاذبه‌های گردشگری هستند. مشهورترین آرامگاه جهان، تاج محل در هند است.