میلیون‌ها سال پیش، قاره‌ها به شکل امروزی نبودند. تصور کنید تمام خشکی‌های زمین به هم چسبیده و یک ابرقاره‌ی عظیم به نام پانگه آ را تشکیل داده بودند! پانگه آ که حدود یک سوم سطح زمین را پوشانده بود، تقریباً تمام قاره‌های امروزی را در بر می‌گرفت.
نکات کلیدی درباره پانگه آ:
- پانگه آ یک خشکی وسیع بود که تمام قاره‌های زمین را بیش از 270 میلیون سال پیش به هم متصل می‌کرد.
- دانشمندان شواهدی برای وجود پانگه آ دارند، از جمله انطباق قاره‌ها با یکدیگر و مطابقت فسیل‌ها در سراسر اقیانوس‌ها.
- پانگه آ در نهایت به دلیل حرکات تکتونیکی از هم جدا شد و به مرور زمان اقیانوس‌های اطلس و هند را شکل داد.
ریشه‌ی نام پانگه آ
نام "پانگه آ" از یک واژه یونانی باستان به معنی "تمام سرزمین‌ها" گرفته شده است. این اصطلاح برای اولین بار در اوایل قرن بیستم توسط آلفرد وگنر، دانشمند آلمانی، به کار برده شد. او متوجه شد که قاره‌های زمین مانند قطعات یک پازل به نظر می‌رسند که می‌توانند در کنار هم قرار بگیرند. وگنر بعداً نظریه رانش قاره‌ای را برای توضیح شکل و موقعیت قاره‌ها ارائه داد و در یک سمپوزیوم در سال 1927 عنوان پانگه آ را ابداع کرد. این نظریه به تدریج به مطالعه مدرن تکتونیک صفحه‌ای تبدیل شد.
شکل‌گیری پانگه آ
پانگه آ طی میلیون‌ها سال و بر اثر حرکات و تغییرات مداوم خشکی‌ها به وجود آمد. جریان‌های همرفتی گوشته در زیر سطح زمین، مواد جدیدی را به طور مداوم بین صفحات تکتونیکی در مناطق گسلی بالا می‌آورد. این توده‌ها یا قاره‌ها با بالا آمدن مواد جدید، از گسل‌ها دور می‌شدند. در نهایت، قاره‌ها به سمت یکدیگر حرکت کرده و با هم ترکیب شدند تا یک ابرقاره را تشکیل دهند و به این ترتیب پانگه آ متولد شد.
چگونگی اتصال قاره‌ها
حدود 300 میلیون سال پیش، قسمت شمال غربی قاره باستانی گوندوانا (نزدیک قطب جنوب) با قسمت جنوبی قاره اورآمریکا برخورد کرد و یک قاره عظیم را تشکیل داد. پس از مدتی، قاره آنگاران (نزدیک قطب شمال) شروع به حرکت به سمت جنوب کرد و با قسمت شمالی قاره در حال رشد اورآمریکا ادغام شد و ابرقاره‌ای را به وجود آورد که به پانگه آ معروف شد. این فرآیند حدود 270 میلیون سال پیش به پایان رسید.
تنها یک خشکی جدا از پانگه آ باقی مانده بود: کاتایسیا، که از شمال و جنوب چین تشکیل شده بود و هرگز بخشی از این ابرقاره نشد. پانگه آ پس از تکمیل، حدود یک سوم سطح زمین را پوشاند و بقیه اقیانوس (و کاتایسیا) بود. این اقیانوس به طور جمعی پانتهالاسا نامیده می‌شد.
تجزیه پانگه آ
حدود 200 میلیون سال پیش، پانگه آ شروع به تجزیه شدن کرد، درست به همان روشی که تشکیل شده بود: از طریق حرکت صفحات تکتونیکی ناشی از همرفت گوشته. همانطور که پانگه آ از طریق حرکت مواد جدید به دور از مناطق گسلی شکل گرفت، مواد جدید نیز باعث جدا شدن این ابرقاره شدند. دانشمندان بر این باورند که گسلی که در نهایت پانگه آ را تقسیم کرد، به دلیل نقطه ضعفی در پوسته زمین آغاز شد. در آن ناحیه ضعیف، ماگما به سطح آمد و یک منطقه گسلی آتشفشانی ایجاد کرد. در نهایت، این منطقه گسلی آنقدر بزرگ شد که یک حوضه تشکیل داد و پانگه آ شروع به جدا شدن کرد.
شکل‌گیری اقیانوس‌ها
با اشغال مناطق تازه باز شده خشکی توسط پانتهالاسا، اقیانوس‌های مجزایی شکل گرفتند. اولین اقیانوسی که شکل گرفت اقیانوس اطلس بود. حدود 180 میلیون سال پیش، بخشی از اقیانوس اطلس بین آمریکای شمالی و شمال غربی آفریقا باز شد. حدود 140 میلیون سال پیش، اقیانوس اطلس جنوبی زمانی تشکیل شد که آمریکای جنوبی امروزی از سواحل غربی آفریقای جنوبی جدا شد.
اقیانوس هند زمانی پدید آمد که هند از قطب جنوب و استرالیا جدا شد. حدود 80 میلیون سال پیش، آمریکای شمالی و اروپا، استرالیا و قطب جنوب، و هند و ماداگاسکار نیز به همین ترتیب از هم جدا شدند. در طی میلیون‌ها سال بعد، قاره‌ها به موقعیت‌های تقریبی فعلی خود حرکت کردند.
شواهد وجود پانگه آ
با اینکه همه در مورد وجود پانگه آ متقاعد نشده‌اند، شواهد زیادی وجود دارد که متخصصان برای اثبات آن استفاده می‌کنند. قوی‌ترین دلیل، چگونگی قرارگیری قاره‌ها در کنار یکدیگر است. شواهد دیگر برای وجود پانگه آ شامل توزیع فسیل‌ها، الگوهای متمایز در لایه‌های سنگی پراکنده در سراسر جهان و توزیع جهانی زغال سنگ است.
قرارگیری قاره‌ها در کنار هم
همانطور که آلفرد وگنر، خالق نظریه رانش قاره‌ای، در اوایل قرن بیستم متوجه شد، به نظر می‌رسید قاره‌های زمین مانند قطعات یک پازل در کنار هم قرار می‌گیرند. این مهم‌ترین مدرک برای وجود پانگه آ است. برجسته‌ترین مکانی که این امر در آن قابل مشاهده است، در امتداد سواحل شمال غربی آفریقا و سواحل شرقی آمریکای جنوبی است. در این مکان‌ها، به نظر می‌رسد که این دو قاره می‌توانستند در یک نقطه به هم متصل شده باشند، و بسیاری بر این باورند که در زمان پانگه آ چنین بوده‌اند.
توزیع فسیل‌ها
باستان‌شناسان بقایای فسیلی مشابهی از گونه‌های باستانی زمینی و آب شیرین را در قاره‌هایی یافته‌اند که اکنون هزاران کیلومتر از هم فاصله دارند. به عنوان مثال، فسیل‌های خزنده آب شیرین مشابهی در آفریقا و آمریکای جنوبی یافت شده است. از آنجایی که عبور از اقیانوس اطلس برای این موجودات متنفر از آب شور غیرممکن بود، فسیل‌های آنها نشان می‌دهد که این دو قاره باید زمانی به هم متصل بوده‌اند.
الگوهای سنگی
الگوها در لایه‌های سنگی نشانگر دیگری از وجود پانگه آ هستند. زمین‌شناسان الگوهای متمایزی را در سنگ‌های قاره‌هایی کشف کرده‌اند که اصلاً نزدیک به هم نیستند. آرایش‌های ساحلی اولین نشانه برای اشاره به یک طرح قاره‌ای شبیه پازل سال‌ها پیش بود، سپس زمین‌شناسان بیشتر به وجود پانگه آ متقاعد شدند وقتی کشف کردند که حتی لایه‌های سنگی روی قاره‌هایی که به نظر می‌رسد زمانی به هم چسبیده بودند، دقیقاً با یکدیگر مطابقت دارند. این نشان می‌دهد که قاره‌ها باید از هم جدا شده باشند زیرا لایه‌بندی سنگی یکسان نمی‌تواند تصادفی باشد.
توزیع زغال سنگ
در نهایت، توزیع جهانی زغال سنگ شواهدی برای پانگه آ است، درست به همان شیوه‌ای که توزیع فسیل‌ها است. زغال سنگ معمولاً در آب و هوای گرم و مرطوب تشکیل می‌شود. با این حال، دانشمندان زغال سنگ را در زیر کلاهک‌های یخی سرد و خشک قطب جنوب یافته‌اند. برای اینکه این امر ممکن باشد، اعتقاد بر این است که این قاره یخی قبلاً در مکان دیگری روی زمین بوده و آب و هوایی بسیار متفاوت داشته است - که باید از تشکیل زغال سنگ حمایت کرده باشد - نسبت به امروز.
ابر قاره‌های دیگر
بر اساس شواهدی که از طریق مطالعه تکتونیک صفحه‌ای به دست آمده است، احتمالاً پانگه آ تنها ابرقاره‌ای نبوده که وجود داشته است. در واقع، داده‌های باستان‌شناسی که از طریق مطابقت انواع سنگ‌ها و جستجو برای فسیل‌ها به دست آمده، نشان می‌دهد که تشکیل و تخریب ابرقاره‌هایی مانند پانگه آ احتمالاً بارها و بارها در طول تاریخ رخ داده است. گوندوانا و رودینیا دو ابرقاره‌ای هستند که دانشمندان از وجود آنها حمایت می‌کنند و احتمالاً قبل از پانگه آ وجود داشته‌اند.
دانشمندان پیش بینی می‌کنند که ابرقاره‌ها همچنان ظاهر خواهند شد. امروزه، قاره‌های جهان به آرامی از پشته میانی اقیانوس اطلس به سمت وسط اقیانوس آرام دور می‌شوند. اعتقاد بر این است که آنها در نهایت در حدود 80 میلیون سال دیگر با یکدیگر برخورد خواهند کرد.
پانگه آ: تاریخچه ابرقاره‌ای که قاره‌ها را متحد کرد! — https://www.rayeshmand.ir/article/history-of-the-supercontinent-pangea