در اواسط قرن نوزدهم، کاوشگران و جغرافی‌دانان اروپایی شیفته یک پرسش بودند: سرچشمه رود نیل کجاست؟ این مسئله برای بسیاری، بزرگترین معمای جغرافیایی دوران محسوب می‌شد. کسانی که به دنبال حل این معما بودند، به نام‌هایی مشهور تبدیل شدند. تلاش‌ها و مباحثات پیرامون این موضوع، علاقه عمومی به آفریقا را افزایش داد و به استعمار این قاره کمک کرد. کشف سرچشمه نیل به یک وسواس جمعی تبدیل شده بود و انگیزه کاوشگران بسیاری برای سفر به قلب آفریقا شد. این جستجوها نه تنها باعث پیشرفت در علم جغرافیا شدند، بلکه پیامدهای سیاسی و اجتماعی عمیقی نیز در پی داشتند.

رود نیل: شریان حیاتی مصر و سودان

مسیر رود نیل به آسانی قابل ردیابی است. این رود از شهر خارطوم در سودان به سمت شمال جریان یافته، از مصر عبور کرده و به دریای مدیترانه می‌ریزد. اما این رود از تلاقی دو رود دیگر، نیل سفید و نیل آبی، به وجود می‌آید. در اوایل قرن نوزدهم، کاوشگران اروپایی نشان دادند که نیل آبی، که بخش اعظم آب نیل را تامین می‌کند، رود کوتاه‌تری است که سرچشمه آن در کشور همسایه، اتیوپی، قرار دارد. از آن پس، توجه آنها به نیل سفید مرموز معطوف شد، رودی که سرچشمه آن در نقاط بسیار جنوبی‌تری از قاره آفریقا قرار داشت.

وسواس قرن نوزدهمی: رقابت برای یافتن سرچشمه نیل

در اواسط قرن نوزدهم، یافتن سرچشمه رود نیل به یک وسواس برای اروپایی‌ها تبدیل شده بود. در سال 1857، ریچارد برتون و جان هنینگتون اسپیک، که از قبل رابطه‌ی خوبی با هم نداشتند، از سواحل شرقی آفریقا به منظور یافتن سرچشمه‌ی شایعه شده‌ی نیل سفید راهی سفر شدند. پس از چند ماه سفر پر تنش، آن‌ها دریاچه تانگانیکا را کشف کردند. گفته می‌شود که این دریاچه اولین بار توسط رئیس کاروان آن‌ها، فردی که قبلاً برده بوده و به نام سیتی مبارک بمبئی شناخته می‌شد، دیده شده بود (بمبئی از جهات مختلف برای موفقیت این سفر ضروری بود و بعدها مدیریت چندین سفر اکتشافی اروپایی را بر عهده گرفت و به یکی از روسای کاروان باتجربه تبدیل شد که کاوشگران به شدت به آن‌ها وابسته بودند). از آنجایی که برتون بیمار بود و این دو کاوشگر دائماً با یکدیگر درگیر بودند، اسپیک به تنهایی به سمت شمال حرکت کرد و در آنجا دریاچه ویکتوریا را یافت. اسپیک با این باور که سرچشمه نیل را پیدا کرده، پیروزمندانه بازگشت، اما برتون ادعاهای او را رد کرد و این آغاز یکی از پرمناقشه‌ترین و جنجالی‌ترین اختلافات دوران بود.

در ابتدا، افکار عمومی به شدت از اسپیک حمایت می‌کرد و او با کاوشگر دیگری به نام جیمز گرانت و حدود 200 باربر، نگهبان و رئیس کاروان آفریقایی، برای سفر دوم فرستاده شد. آن‌ها نیل سفید را پیدا کردند اما نتوانستند آن را تا خارطوم دنبال کنند. در واقع، تا سال 2004 تیمی موفق نشدند که رودخانه را از اوگاندا تا دریای مدیترانه دنبال کنند. بنابراین، اسپیک بار دیگر بدون ارائه مدرک قطعی بازگشت. مناظره‌ای عمومی بین او و برتون ترتیب داده شد، اما زمانی که او در روز مناظره با شلیک گلوله خود را کشت – که بسیاری معتقد بودند خودکشی بوده است تا حادثه تیراندازی که رسماً اعلام شد – حمایت‌ها به طور کامل به سمت برتون و نظریه‌های او چرخید.

جستجو برای یافتن مدرک قطعی 13 سال دیگر ادامه یافت. دکتر دیوید لیوینگستون و هنری مورتون استنلی به طور مشترک دریاچه تانگانیکا را جستجو کردند و نظریه برتون را رد کردند، اما تا اواسط دهه 1870 طول کشید که استنلی سرانجام دور دریاچه ویکتوریا گشت و دریاچه‌های اطراف را کاوش کرد و نظریه اسپیک را تأیید کرد و این معما را، حداقل برای چند نسل، حل کرد.

معمای ادامه‌دار: سرچشمه واقعی نیل کجاست؟

همانطور که استنلی نشان داد، نیل سفید از دریاچه ویکتوریا سرچشمه می‌گیرد، اما خود این دریاچه چندین رود تغذیه‌کننده دارد. امروزه نیز، جغرافی‌دانان و کاوشگران آماتور همچنان بر سر اینکه کدام یک از این رودها سرچشمه اصلی نیل است، بحث می‌کنند. در سال 2013، این سوال بار دیگر مطرح شد، زمانی که برنامه محبوب خودرویی بی‌بی‌سی، تاپ گیر، قسمتی را فیلم‌برداری کرد که در آن سه مجری برنامه در حالی که با خودروهای استیشن ارزان‌قیمت رانندگی می‌کردند، تلاش می‌کردند سرچشمه نیل را پیدا کنند. در حال حاضر، بیشتر افراد معتقدند که سرچشمه یکی از دو رود کوچک است، که یکی از آن‌ها در رواندا و دیگری در کشور همسایه، بوروندی، سرچشمه می‌گیرد، اما این همچنان معمایی است که ادامه دارد.