کریستال‌ها را می‌توان به روش‌های مختلفی دسته‌بندی کرد، اما دو روش رایج‌ترین هستند:

• دسته بندی بر اساس ساختار بلوری (شکل): کریستال‌ها بر اساس شکل و نحوه آرایش اتم‌ها در شبکه‌های بلوری دسته‌بندی می‌شوند.
• دسته بندی بر اساس خواص شیمیایی و فیزیکی: کریستال‌ها بر اساس ویژگی‌های مانند نوع پیوند، نقطه ذوب، و رسانایی الکتریکی دسته‌بندی می‌شوند.

هر دو روش به ما کمک می‌کنند تا ساختار و رفتار کریستال‌ها را بهتر درک کنیم.

دسته بندی کریستال‌ها بر اساس ساختار شبکه‌ای (شکل)

کریستال‌ها بر اساس نحوه آرایش اتم‌ها در ساختار داخلی خود، به هفت سیستم شبکه‌ای اصلی تقسیم می‌شوند. این دسته‌بندی بر اساس تقارن و ابعاد واحد تکرارشونده‌ای به نام "سلول واحد" انجام می‌شود. در زیر به معرفی این هفت سیستم می‌پردازیم:

1. مکعبی یا ایزومتریک (Cubic or Isometric): لزوماً به شکل مکعب کامل نیستند. اشکال دیگری مانند هشت‌وجهی (octahedron) با هشت وجه و دوازده‌وجهی (dodecahedron) با دوازده وجه نیز در این دسته یافت می‌شوند. این سیستم دارای بالاترین درجه تقارن است.
2. تتراگونال (Tetragonal): مشابه سیستم مکعبی است، با این تفاوت که در یک محور از دو محور دیگر بلندتر است. این کریستال‌ها معمولاً به شکل هرم‌های دوتایی و منشورها دیده می‌شوند.
3. ارتورومبیک (Orthorhombic): شبیه به سیستم تتراگونال است، اما مقطع عرضی آن مربع نیست. کریستال‌ها به شکل منشورهای لوزی شکل یا دی‌هرم (دو هرم چسبیده به هم) تشکیل می‌شوند.
4. هگزاگونال (Hexagonal): هنگامی که از انتها به کریستال نگاه کنید، مقطع عرضی آن یک منشور شش‌وجهی یا شش‌ضلعی است.
5. تریگونال (Trigonal): این کریستال‌ها دارای یک محور چرخشی سه‌گانه هستند، برخلاف محور شش‌گانه در سیستم هگزاگونال.
6. تری‌کلینیک (Triclinic): این کریستال‌ها معمولاً از یک طرف به طرف دیگر متقارن نیستند، که می‌تواند منجر به اشکال بسیار نامنظم و عجیب شود. این سیستم کمترین میزان تقارن را داراست.
7. مونوکلینیک (Monoclinic): شبیه به کریستال‌های تتراگونال متمایل هستند و اغلب به شکل منشورها و هرم‌های دوتایی ظاهر می‌شوند.

این دسته‌بندی، دیدگاهی ساده‌شده از ساختارهای کریستالی ارائه می‌دهد. به علاوه، شبکه‌ها می‌توانند "اولیه" (primitive) باشند (فقط یک نقطه شبکه در هر سلول واحد) یا "غیر اولیه" (non-primitive) باشند (بیش از یک نقطه شبکه در هر سلول واحد). ترکیب این ۷ سیستم کریستالی با ۲ نوع شبکه، منجر به ۱۴ شبکه براوه (Bravais lattices) می‌شود که به افتخار آگوست براوه، دانشمندی که ساختارهای شبکه‌ای را در سال ۱۸۵۰ کشف کرد، نامگذاری شده‌اند.

دسته بندی کریستال‌ها بر اساس خواص

کریستال‌ها را همچنین می‌توان بر اساس خواص شیمیایی و فیزیکی‌شان به چهار دسته اصلی تقسیم کرد:

1. کریستال‌های کووالانسی (Covalent Crystals): در این نوع کریستال‌ها، اتم‌ها با پیوندهای کووالانسی واقعی به یکدیگر متصل شده‌اند. می‌توان یک کریستال کووالانسی را به عنوان یک مولکول بسیار بزرگ در نظر گرفت. بسیاری از کریستال‌های کووالانسی دارای نقطه ذوب بسیار بالایی هستند. الماس و کریستال‌های سولفید روی مثال‌هایی از این نوع کریستال‌ها هستند.
2. کریستال‌های فلزی (Metallic Crystals): اتم‌های فلزی منفرد در نقاط شبکه‌ای کریستال فلزی قرار می‌گیرند. الکترون‌های بیرونی این اتم‌ها آزادانه در سراسر شبکه حرکت می‌کنند. کریستال‌های فلزی معمولاً بسیار متراکم هستند و نقطه ذوب بالایی دارند.
3. کریستال‌های یونی (Ionic Crystals): اتم‌های موجود در کریستال‌های یونی توسط نیروهای الکترواستاتیک (پیوندهای یونی) به هم متصل شده‌اند. کریستال‌های یونی سخت هستند و نقطه ذوب نسبتاً بالایی دارند. نمک طعام (NaCl) نمونه‌ای از این نوع کریستال است.
4. کریستال‌های مولکولی (Molecular Crystals): این کریستال‌ها حاوی مولکول‌های قابل تشخیص در ساختار خود هستند. یک کریستال مولکولی توسط نیروهای غیرکووالانسی مانند نیروهای واندروالس یا پیوندهای هیدروژنی به هم متصل می‌شود. کریستال‌های مولکولی معمولاً نرم هستند و نقطه ذوب نسبتاً پایینی دارند. نبات، شکل کریستالی قند یا ساکارز، نمونه‌ای از یک کریستال مولکولی است.

کریستال‌ها را همچنین می‌توان به عنوان پیزوالکتریک (piezoelectric) یا فروالکتریک (ferroelectric) طبقه‌بندی کرد. کریستال‌های پیزوالکتریک در معرض میدان الکتریکی، قطبش دی‌الکتریک ایجاد می‌کنند. کریستال‌های فروالکتریک در معرض یک میدان الکتریکی به اندازه کافی بزرگ، به طور دائمی قطبی می‌شوند، درست مانند مواد فرومغناطیسی در یک میدان مغناطیسی.

مانند سیستم دسته‌بندی شبکه‌ای، این سیستم نیز کاملاً قطعی نیست. گاهی اوقات طبقه‌بندی کریستال‌ها به یک دسته به جای دسته دیگر دشوار است. با این حال، این گروه‌بندی‌های گسترده، درک مناسبی از ساختارها ارائه می‌دهند.