آپارتاید، یکی از تاریک ترین فصل های تاریخ آفریقای جنوبی، سیستمی نژادپرستانه بود که برای دهه ها بر این کشور حکومت کرد. این سیستم که به معنای "جدایی" است، بر پایه تفکیک نژادی و توجیه ایدئولوژیک برتری سفیدپوستان بنا شده بود. در این مطلب، به بررسی سوالات متداول درباره آپارتاید می پردازیم تا درک بهتری از ریشه ها، پیامدها و پایان این نظام ناعادلانه به دست آوریم.
آپارتاید از چه زمانی آغاز شد؟
اصطلاح "آپارتاید" در جریان کمپین انتخاباتی سال ۱۹۴۸ توسط حزب هرنیگده ناسیونال (HNP) به رهبری دی اف مالان معرفی شد. با این حال، سیاست های تفکیک نژادی دهه ها پیش از این تاریخ در آفریقای جنوبی اعمال می شد. در واقع، ریشه های این سیستم به تشکیل اتحادیه آفریقای جنوبی در ۳۱ مه ۱۹۱۰ بازمی گردد، زمانی که ملی گرایان آفریکانر (سفیدپوستان آفریقای جنوبی) اختیارات گسترده ای برای تنظیم قوانین انتخاباتی بر اساس استانداردهای جمهوری های بوئر (زید آفریکانس ریپابلیک و ایالت آزاد اورانژ) به دست آوردند.
اگرچه غیرسفیدپوستان در مستعمره کیپ تا حدودی حق رأی داشتند، این حق به سرعت از بین رفت. سوال اینجاست که چگونه چنین سیستم نژادپرستانه ای در کشوری با اکثریت جمعیت سیاه پوست شکل گرفت؟ پاسخ را باید در تاریخ خشونت بار استعمار و برده داری جستجو کرد. از قرن هفدهم، مهاجران اروپایی (عمدتاً هلندی و بریتانیایی) با تصرف منابع و زمین های آفریقای جنوبی، جمعیت بومی این منطقه را که هزاران سال در آن زندگی می کردند، سرکوب کردند. قراردادهای منعقد شده با قبایل محلی نادیده گرفته شد، زمین ها به بهانه "خالی بودن" تصرف شد و مقاومت های محلی با خشونت، برده داری و حتی نسل کشی پاسخ داده شد. به این ترتیب، پایه های آپارتاید قرن ها پیش از نام گذاری آن شکل گرفت.
چه کسانی از آپارتاید حمایت می کردند؟
سیاست آپارتاید در داخل آفریقای جنوبی توسط رسانه های آفریکانر و جنبش های فرهنگی مانند آفریکانر برودربوند و اوسوا براندواگ حمایت می شد. این گروه ها با تبلیغ ایدئولوژی برتری سفیدپوستان، به توجیه و تثبیت سیستم نژادپرستانه کمک می کردند.
در خارج از مرزهای آفریقای جنوبی نیز، کشورهای غربی و اروپایی به طور مستقیم یا غیرمستقیم از این سیستم حمایت می کردند. آفریقای جنوبی به دلیل منابع ارزشمندی مانند طلا و زغال سنگ، و همچنین به عنوان بازاری برای کالاهای تولیدی غرب، از اهمیت اقتصادی بالایی برخوردار بود. علاوه بر این، در دوران جنگ سرد، این کشور به دلیل موقعیت استراتژیک خود در مقابله با کمونیسم، برای غرب حیاتی بود. دولت آپارتاید نیز از این موقعیت بهره برد تا اطمینان حاصل کند که جنبش های ضد آپارتاید، چه در داخل و چه در خارج، نتوانند حمایت کافی برای موفقیت به دست آورند.
دولت آپارتاید چگونه به قدرت رسید؟
در انتخابات عمومی سال ۱۹۴۸، حزب متحد (United Party) بیشترین آراء را به دست آورد، اما به دلیل دستکاری در مرزهای جغرافیایی حوزه های انتخاباتی پیش از انتخابات، حزب هرنیگده ناسیونال (HNP) توانست اکثریت کرسی ها را از آن خود کند و در نتیجه، پیروز انتخابات شود. در سال ۱۹۵۱، این حزب به طور رسمی با حزب آفریکانر ادغام شد و حزب ملی (National Party) را تشکیل داد، که بعدها به نماد آپارتاید تبدیل شد.
سیستم حکومتی آفریقای جنوبی تحت قانون اساسی ۱۹۰۹ بریتانیا شکل گرفت. این سیستم، مشابه نظام پارلمانی بریتانیا بود، اما حق رأی تقریباً به طور کامل به مردان سفیدپوست محدود می شد. در بیشتر مناطق، سیاه پوستان از حق رأی محروم بودند و اجازه نداشتند به پارلمان راه یابند. این محرومیت عمدی اکثریت سیاه پوست باعث شد انتخابات هایی مانند انتخابات ۱۹۴۸ تنها منافع اقلیت سفیدپوست را منعکس کنند و به تثبیت قدرت دولت آپارتاید کمک کنند.
پایه های آپارتاید بر چه چیزی استوار بود؟
پایه های آپارتاید بر قوانین و مقرراتی استوار بود که به تدریج و طی دهه ها برای تشدید تفکیک نژادی علیه سیاه پوستان، هندی ها و سایر جوامع غیرسفیدپوست وضع شدند. برخی از مهم ترین این قوانین عبارت اند از:
- قانون مناطق گروهی شماره ۴۱ سال ۱۹۵۰: این قانون منجر به جابجایی اجباری بیش از سه میلیون نفر از مناطق مسکونی خود شد.
- قانون سرکوب کمونیسم شماره ۴۴ سال ۱۹۵۰: این قانون به گونه ای تنظیم شده بود که تقریباً هر گروه مخالفی را می توانست "ممنوع" اعلام کند.
- قانون مقامات بانتو شماره ۶۸ سال ۱۹۵۱: این قانون منجر به ایجاد بانتوستان ها (مناطق خودمختار برای سیاه پوستان) و در نهایت "سرزمین های مستقل" شد.
- قانون بومیان (لغو گذرنامه و هماهنگی اسناد) شماره ۶۷ سال ۱۹۵۲: با وجود عنوان آن، این قانون به اجرای سخت گیرانه تر قوانین گذرنامه برای سیاه پوستان منجر شد.
این قوانین و بسیاری دیگر، پایه های نظام آپارتاید را تشکیل دادند و به تثبیت سیستم نژادپرستانه ای کمک کردند که برای دهه ها بر آفریقای جنوبی حاکم بود.
آپارتاید بزرگ به چه معناست؟
در دهه ۱۹۶۰، سیستم آپارتاید به مرحله ای شدیدتر و گسترده تر وارد شد که به آن آپارتاید بزرگ (Grand Apartheid) گفته می شود. در این دوره، تبعیض نژادی تقریباً در تمام جنبه های زندگی در آفریقای جنوبی اعمال می شد و مناطق خاصی به نام بانتوستان ها برای سیاه پوستان ایجاد شد. این مناطق به ظاهر خودمختار بودند، اما در واقع ابزاری برای کنترل بیشتر جمعیت سیاه پوست و محروم کردن آن ها از حقوق شهروندی در آفریقای جنوبی محسوب می شدند.
یکی از وقایع مهم این دوره، کشتار شارپویل در سال ۱۹۶۰ بود که در آن پلیس آفریقای جنوبی به تظاهرات مسالمت آمیز سیاه پوستان شلیک کرد و ده ها نفر را کشت. این واقعه باعث شد کنگره ملی آفریقا (ANC) و کنگره پان آفریکنیست (PAC) به عنوان سازمان های مبارز ضد آپارتاید ممنوع اعلام شوند. در نهایت، مخالفت های بین المللی به ویژه از سوی بریتانیا، منجر به خروج آفریقای جنوبی از اتحادیه کشورهای مشترک المنافع و اعلام جمهوری شدن این کشور شد.
آپارتاید بزرگ نه تنها یک سیستم تبعیض آمیز بود، بلکه به نوعی نسل کشی غیرمستقیم نیز محسوب می شد. سیاه پوستان از دسترسی به خدمات بهداشتی، غذای باکیفیت، مسکن امن و سایر حقوق اولیه انسانی محروم بودند. این سیستم شباهت زیادی به قوانین جیم کرو و کدهای سیاه در ایالات متحده داشت که هدف آن ها محدود کردن کیفیت زندگی و حتی نیازهای اولیه سیاه پوستان بود.
در دهه های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ چه اتفاقاتی افتاد؟
در دهه های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰، آپارتاید با چالش های داخلی و بین المللی فزاینده ای مواجه شد. فشارهای اقتصادی و اعتراضات گسترده باعث شد تا سیستم آپارتاید دستخوش تغییراتی شود. جوانان سیاه پوست به طور فزاینده ای سیاسی شدند و اعتراضات خود را علیه سیستم آموزشی ناعادلانه ای که به آن آموزش بانتو گفته می شد، نشان دادند. یکی از مهم ترین وقایع این دوره، قیام سووتو در سال ۱۹۷۶ بود که در آن دانش آموزان سیاه پوست علیه آموزش اجباری به زبان آفریکانس اعتراض کردند. این اعتراضات با خشونت شدید پلیس سرکوب شد و منجر به کشته شدن ده ها نفر شد.
در این سال ها، فعالان ضد آپارتاید و رهبران سیاسی سیاه پوست هدف سرکوب های شدید قرار گرفتند. بسیاری از آن ها زندانی، شکنجه یا حتی ترور شدند. برای مثال، پلیس آفریقای جنوبی به قتل استیو بیکو، فعال مشهور ضد آپارتاید، اعتراف کرد. نلسون ماندلا نیز به دلیل مخالفت با آپارتاید به مدت نزدیک به ۳۰ سال زندانی شد و وینی ماندلا، همسرش، در زندان مورد شکنجه قرار گرفت. دولت آفریقای جنوبی از هیچ تلاشی برای سرکوب مخالفان و حفظ سیستم نژادپرستانه خود دریغ نکرد.
آپارتاید چه زمانی پایان یافت؟
پایان آپارتاید در فوریه ۱۹۹۰ با اعلام فردریک ویلم د کلرک، رئیس جمهور وقت آفریقای جنوبی، مبنی بر آزادی نلسون ماندلا و آغاز روند تدریجی لغو قوانین آپارتاید رقم خورد. این اقدامات با برگزاری یک همه پرسی در سال ۱۹۹۲ که تنها سفیدپوستان حق شرکت در آن را داشتند، تأیید شد. در این همه پرسی، اکثریت سفیدپوستان به اصلاحات سیاسی و پایان آپارتاید رأی دادند.
سرانجام، در سال ۱۹۹۴، اولین انتخابات دموکراتیک و چندنژادی در آفریقای جنوبی برگزار شد و تمامی شهروندان، بدون توجه به نژاد، توانستند در آن شرکت کنند. این انتخابات منجر به تشکیل دولت وحدت ملی شد که در آن نلسون ماندلا به عنوان رئیس جمهور و فردریک د کلرک و تابو امبکی به عنوان معاونان او انتخاب شدند. این رویداد تاریخی، پایان رسمی سیستم آپارتاید و آغاز دوره ای جدید از دموکراسی و برابری در آفریقای جنوبی بود.
سوالات متداول درباره آپارتاید در آفریقای جنوبی — https://www.rayeshmand.ir/article/understanding-south-africas-apartheid-era