دانشگاهیان و محققان، علوم را به دو دسته کلی تقسیم می‌کنند: علوم سخت و علوم نرم. درک تفاوت این دو، دیدگاه ما را نسبت به روش‌های تحقیق و نوع دانش حاصل از هر کدام، گسترش می‌دهد.
نکات کلیدی
- علوم سخت به مطالعه پدیده‌های طبیعی می‌پردازند و از آزمایش‌ها و اندازه‌گیری‌های تکرارپذیر استفاده می‌کنند.
- علوم نرم به بررسی رفتار و احساسات انسان می‌پردازند و به همین دلیل، بازسازی دقیق آزمایش‌ها در آن‌ها دشوار است.
علم چیست؟
شورای علوم، علم را اینگونه تعریف می‌کند: «علم، جستجو و کاربرد دانش و درک جهان طبیعی و اجتماعی بر اساس یک روش‌شناسی سیستماتیک مبتنی بر شواهد است.»
این شورا در ادامه، روش علمی را متشکل از اجزای زیر می‌داند:
- مشاهده عینی
- شواهد
- آزمایش
- استقرا
- تکرار
- تحلیل انتقادی
- تأیید و آزمایش
در برخی موارد، مشاهده سیستماتیک با استفاده از روش علمی، فرآیندی نسبتاً ساده است که به راحتی توسط دیگران قابل تکرار است. در موارد دیگر، مشاهده عینی و تکرار می‌تواند دشوار یا حتی غیرممکن باشد. به طور کلی، علومی که به راحتی می‌توانند از روش علمی استفاده کنند، "علوم سخت" نامیده می‌شوند، در حالی که علومی که چنین مشاهداتی برای آن‌ها دشوار است، "علوم نرم" نامیده می‌شوند.
علوم سخت (علوم طبیعی)
علوم سخت یا علوم طبیعی، به بررسی نحوه عملکرد جهان طبیعی می‌پردازند. این دسته از علوم شامل موارد زیر می‌شوند:
- فیزیک
- شیمی
- زیست‌شناسی
- ستاره‌شناسی
- زمین‌شناسی
- هواشناسی
مطالعات در این علوم، شامل آزمایش‌هایی است که راه‌اندازی آن‌ها نسبتاً آسان است و می‌توان متغیرها را کنترل کرد و اندازه‌گیری‌های عینی‌تری انجام داد. نتایج آزمایش‌های علوم سخت را می‌توان به صورت ریاضی بیان کرد و از ابزارهای ریاضی مشابهی به طور مداوم برای اندازه‌گیری و محاسبه نتایج استفاده کرد.
به عنوان مثال، می‌توان مقدار X از ماده معدنی Y را با ماده شیمیایی Z آزمایش کرد و نتیجه‌ای را به دست آورد که از نظر ریاضی قابل توصیف باشد. همین مقدار از ماده معدنی را می‌توان بارها و بارها با همان ماده شیمیایی آزمایش کرد و دقیقاً به نتایج یکسانی رسید. در صورتی که مواد مورد استفاده در آزمایش تغییر نکرده باشند (مثلاً نمونه معدنی یا ماده شیمیایی ناخالص نباشند)، نباید هیچ تغییری در نتیجه ایجاد شود.
علوم نرم (علوم اجتماعی)
به طور کلی، علوم نرم به مسائل ناملموس می‌پردازند و به مطالعه رفتارها، تعاملات، افکار و احساسات انسان و حیوانات مرتبط هستند. علوم نرم، روش علمی را بر این مسائل ناملموس اعمال می‌کنند، اما به دلیل ماهیت موجودات زنده، بازسازی دقیق یک آزمایش علوم نرم تقریباً غیرممکن است. برخی از نمونه‌های علوم نرم، که گاهی اوقات علوم اجتماعی نامیده می‌شوند، عبارتند از:
- روانشناسی
- جامعه‌شناسی
- مردم‌شناسی
- باستان‌شناسی (برخی جنبه‌ها)
به ویژه در علومی که با انسان‌ها سروکار دارند، ممکن است دشوار باشد که تمام متغیرهایی که می‌توانند بر یک نتیجه تأثیر بگذارند را جدا کرد. در برخی موارد، کنترل متغیر حتی ممکن است نتایج را تغییر دهد! به بیان ساده، طراحی یک آزمایش در علوم نرم دشوارتر است.
به عنوان مثال، فرض کنید یک محقق فرضیه‌ای را مطرح می‌کند مبنی بر اینکه احتمال قلدری برای دختران بیشتر از پسران است. تیم تحقیقاتی یک گروه از دختران و پسران را در یک کلاس خاص در یک مدرسه خاص انتخاب می‌کند و تجربه آن‌ها را دنبال می‌کند. آن‌ها متوجه می‌شوند که پسران بیشتر مورد قلدری قرار می‌گیرند. سپس، همین آزمایش با استفاده از همان تعداد کودک و همان روش‌شناسی در یک مدرسه دیگر تکرار می‌شود و آن‌ها نتیجه معکوس را می‌یابند. تعیین دلایل این اختلافات پیچیده است: آن‌ها می‌توانند مربوط به معلم، دانش‌آموزان منفرد، وضعیت اجتماعی-اقتصادی مدرسه و جامعه اطراف و غیره باشند.
آیا علوم سخت، واقعاً سخت و علوم نرم، واقعاً آسان هستند؟
اصطلاحات "علوم سخت" و "علوم نرم" امروزه کمتر از گذشته مورد استفاده قرار می‌گیرند، تا حدودی به این دلیل که این اصطلاحات مورد سوءتفاهم قرار می‌گیرند و گمراه‌کننده‌اند. افراد تصور می‌کنند که "سخت" به معنای دشوارتر است، در حالی که در واقعیت، طراحی و تفسیر یک آزمایش در یک علم به اصطلاح نرم، ممکن است بسیار چالش‌برانگیزتر از یک علم سخت باشد.
تفاوت بین این دو نوع علم، به این بستگی دارد که یک فرضیه چگونه می‌تواند به طور دقیق بیان، آزمایش و سپس پذیرفته یا رد شود. همانطور که امروزه درک می‌کنیم، درجه دشواری کمتر به رشته تحصیلی مربوط است و بیشتر به سؤال خاص مورد نظر بستگی دارد. بنابراین، می‌توان گفت که اصطلاحات علوم سخت و علوم نرم تا حدودی منسوخ شده‌اند.
علوم سخت در مقابل علوم نرم: تفاوت‌ها و کاربردها — https://www.rayeshmand.ir/article/what-is-the-difference-between-hard-and-soft-science