جراح ماهی آبی، با رنگ‌های چشم‌نواز و رفتارهای جالب، یکی از محبوب‌ترین ماهی‌های آکواریومی در جهان است. شهرت این ماهی پس از اکران انیمیشن‌های «در جستجوی نمو» (Finding Nemo) در سال 2003 و دنباله‌ی آن، «در جستجوی دوری» (Finding Dory) در سال 2016 به طور چشمگیری افزایش یافت. این موجودات زیبا بومی مناطق هند و اقیانوس آرام هستند و معمولاً در گروه‌های کوچک در صخره‌های مرجانی استرالیا، فیلیپین، اندونزی، سریلانکا و شرق آفریقا یافت می‌شوند.

اطلاعات سریع درباره جراح ماهی آبی

• نام رایج: جراح ماهی آبی
• نام‌های دیگر: جراح ماهی آبی اقیانوس آرام، جراح ماهی سلطنتی آبی، جراح ماهی پالت، جراح ماهی اسبی آبی، جراح ماهی آبی، جراح ماهی دم‌پرچمی
• نام علمی: Paracanthurus hepatus
• ویژگی‌های متمایز: بدن پهن و آبی سلطنتی با طرح "پالت" مشکی و دم زرد
• اندازه: تا 30 سانتی‌متر
• وزن: حدود 600 گرم
• رژیم غذایی: پلانکتون (در نوزادی)؛ پلانکتون و جلبک (در بزرگسالی)
• طول عمر: 8 تا 20 سال در اسارت، تا 30 سال در طبیعت
• زیستگاه: صخره‌های مرجانی در مناطق هند و اقیانوس آرام
• وضعیت بقا: کمترین نگرانی
• فرمانرو: جانوران
• شاخه: طنابداران
• رده: پرتوبالگان
• تیره: جراح‌ماهیان
• دانستنی جالب: تمام جراح ماهی‌های آبی موجود در آکواریوم‌ها در حال حاضر از طبیعت صید شده‌اند.

شاید کودکان جراح ماهی آبی را با نام "دوری" بشناسند، اما این ماهی نام‌های بسیار دیگری نیز دارد. نام علمی این حیوان Paracanthurus hepatus است. همچنین با نام‌های جراح ماهی سلطنتی آبی، جراح ماهی اسبی آبی، جراح ماهی پالت، جراح ماهی دم‌پرچمی، جراح ماهی آبی و جراح ماهی آبی اقیانوس آرام نیز شناخته می‌شود. نامیدن این ماهی صرفاً به عنوان "جراح ماهی آبی" می‌تواند باعث سردرگمی با Acanthurus coeruleus، جراح ماهی آبی آتلانتیک شود (که اتفاقاً، نام‌های دیگری نیز دارد).

ماهی با نام‌های فراوان

همانطور که پیش‌تر گفته شد، جراح ماهی آبی به نام‌های مختلفی شناخته می‌شود. این تنوع اسامی ممکن است کمی گیج‌کننده باشد، اما نشان‌دهنده‌ی گستردگی زیستگاه و محبوبیت این ماهی در سراسر جهان است. در نظر داشته باشید که جراح ماهی آبی اقیانوس اطلس، که در تصویر مشاهده می‌کنید، با جراح ماهی آبی اقیانوس آرام متفاوت است و نباید این دو گونه را با هم اشتباه گرفت.

ظاهر فریبنده جراح ماهی آبی

شاید باورتان نشود، اما جراح ماهی آبی همیشه آبی نیست! یک جراح ماهی آبی بالغ بدنی پهن و گرد دارد که به رنگ آبی سلطنتی است و طرحی مشکی شبیه پالت نقاشی روی آن نقش بسته است. دُم این ماهی به رنگ زرد است. طول این ماهی تا 30 سانتی‌متر می‌رسد و وزنی در حدود 600 گرم دارد. معمولاً نرها از ماده‌ها بزرگتر هستند.

جراح ماهی آبی نابالغ ظاهری کاملاً متفاوت دارد. بدن این ماهی در این مرحله از زندگی به رنگ زرد روشن است و لکه‌های آبی کوچکی در نزدیکی چشم‌هایش دیده می‌شود. نکته جالب دیگر این است که در شب، رنگ بدن جراح ماهی آبی بالغ از آبی به سفید مایل به بنفش تغییر می‌کند. این تغییر رنگ احتمالاً به دلیل تغییرات در فعالیت سیستم عصبی این ماهی رخ می‌دهد. همچنین در طول فصل تخم‌ریزی، رنگ بدن این ماهی از آبی تیره به آبی روشن تغییر می‌کند.

جراح ماهی آبی اقیانوس اطلس یک ترفند تغییر رنگ دیگر نیز دارد: این ماهی خاصیت بیوفلورسانس دارد و در زیر نور آبی و فرابنفش به رنگ سبز می‌درخشد!

رژیم غذایی و تولیدمثل جراح ماهی آبی

جراح ماهی‌های آبی نابالغ از پلانکتون‌ها تغذیه می‌کنند. اما جراح ماهی‌های بالغ، همه‌چیزخوار هستند و علاوه بر پلانکتون‌ها، از جلبک‌ها نیز تغذیه می‌کنند. جراح ماهی‌های آبی نقش مهمی در سلامت صخره‌های مرجانی ایفا می‌کنند، زیرا جلبک‌هایی را می‌خورند که در صورت عدم کنترل، می‌توانند مرجان‌ها را بپوشانند و به آن‌ها آسیب برسانند.

در طول فصل تخم‌ریزی، جراح ماهی‌های آبی بالغ یک دسته بزرگ تشکیل می‌دهند. آن‌ها به طور ناگهانی به سمت بالا شنا می‌کنند و ماده‌ها تخم‌های خود را بالای مرجان‌ها رها می‌کنند و نرها نیز اسپرم خود را آزاد می‌کنند. در هر جلسه تخم‌ریزی، حدود 40,000 تخم آزاد می‌شود. پس از آن، ماهی‌های بالغ دور می‌شوند و تخم‌های ریز 0.8 میلی‌متری را رها می‌کنند. هر تخم حاوی یک قطره روغن است تا در آب شناور بماند. تخم‌ها ظرف 24 ساعت باز می‌شوند. ماهی‌ها بین 9 تا 12 ماهگی به بلوغ می‌رسند و می‌توانند تا 30 سال در طبیعت زندگی کنند.

شمشیربازی و تظاهر به مرگ در جراح ماهی آبی

باله‌های جراح ماهی آبی حاوی خارهایی تیز هستند که می‌توان آن‌ها را با تیغ جراحی مقایسه کرد. این ماهی دارای 9 خار پشتی، 26 تا 28 شعاع نرم پشتی، 3 خار مقعدی و 24 تا 26 شعاع نرم مقعدی است. انسان‌ها یا شکارچیانی که به اندازه کافی احمق باشند که بخواهند یک جراح ماهی آبی را بگیرند، می‌توانند انتظار یک ضربه دردناک و گاهی سمی را داشته باشند.

جراح ماهی‌های آبی نر با "شمشیربازی" با خارهای دُمی خود، برتری خود را ثابت می‌کنند. اگرچه جراح ماهی‌های آبی مسلح به خارهای تیز هستند، اما برای دفع شکارچیان "تظاهر به مرگ" می‌کنند. برای انجام این کار، ماهی به پهلو دراز می‌کشد و تا زمانی که تهدید برطرف نشود، بی‌حرکت باقی می‌ماند.

خطر مسمومیت سیگواترا

خوردن جراح ماهی آبی یا هر ماهی صخره‌ای دیگر خطر مسمومیت سیگواترا را به همراه دارد. سیگواترا نوعی مسمومیت غذایی است که توسط سیگواتوکسین و مای‌توتوکسین ایجاد می‌شود. این سموم توسط یک ارگانیسم کوچک به نام *Gambierdiscus toxicus* تولید می‌شوند که توسط ماهی‌های گیاه‌خوار و همه‌چیزخوار (مانند جراح ماهی‌ها) خورده می‌شود، که به نوبه خود ممکن است توسط ماهی‌های گوشت‌خوار خورده شوند.

علائم ممکن است از نیم ساعت تا دو روز پس از خوردن ماهی آلوده ظاهر شوند و شامل اسهال، فشار خون پایین و کاهش ضربان قلب هستند. مرگ ممکن است رخ دهد، اما نادر است و در یک مورد از 1000 مورد اتفاق می‌افتد. جراح ماهی‌های آبی سلطنتی بوی قوی‌ای دارند، بنابراین بعید است کسی سعی کند یکی را بخورد، اما ماهیگیران از آن‌ها به عنوان ماهی طعمه استفاده می‌کنند.

وضعیت حفاظت

جراح ماهی آبی سلطنتی در معرض خطر انقراض نیست و توسط IUCN به عنوان "کمترین نگرانی" طبقه‌بندی شده است. با این حال، این گونه با تهدیدهای جدی ناشی از تخریب زیستگاه صخره‌های مرجانی، بهره‌برداری برای تجارت آکواریوم و استفاده به عنوان طعمه ماهیگیری روبرو است. برای صید ماهی برای آکواریوم، ماهی‌ها با سیانید بیهوش می‌شوند که به صخره نیز آسیب می‌رساند. در سال 2016، محققان دانشگاه فلوریدا برای اولین بار جراح ماهی آبی را در اسارت پرورش دادند که این امید را افزایش داد که به زودی ماهی‌های پرورشی در دسترس قرار گیرند.