- خزندگان ابتدا از دوزیستان تکامل یافتند و تخم‌های سخت‌پوسته‌ای در خشکی می‌گذاشتند.
- سه خانواده از خزندگان اولیه شامل آناپسیدها، سیناپسیدها و دیاپسیدها هستند که هر کدام ویژگی‌های منحصربه‌فردی در جمجمه خود دارند.
- خزندگان باستانی مانند پاریاسوریدها و میلرتیتیدها سازگاری‌های متنوعی را نشان می‌دهند، اما همگی منقرض شدند.
داستان تکامل حیات، از دیدگاه بسیاری از متخصصان، این‌گونه روایت می‌شود: ماهی‌ها به چهاراندامان، چهاراندامان به دوزیستان و دوزیستان به خزندگان تکامل یافتند. البته این یک ساده‌سازی بزرگ است، چرا که برای مثال، ماهی‌ها، چهاراندامان، دوزیستان و خزندگان برای ده‌ها میلیون سال در کنار هم وجود داشته‌اند. اما این روایت، برای اهداف ما کافی خواهد بود. برای بسیاری از علاقه‌مندان به حیات ماقبل تاریخ، آخرین حلقه این زنجیره از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، چرا که دایناسورها، پتروسورها و خزندگان دریایی دوران مزوزوئیک، همگی از خزندگان اجدادی منشأ گرفته‌اند.
اما پیش از ادامه، تعریف دقیق واژه خزنده ضروری است. از نظر زیست‌شناسان، بارزترین ویژگی خزندگان، تخم‌گذاری با پوسته‌های سخت در خشکی است، در مقابل دوزیستان که باید تخم‌های نرم‌تر و نفوذپذیرتر خود را در آب بگذارند. علاوه بر این، خزندگان در مقایسه با دوزیستان، پوستی زرهی یا فلس‌دار دارند که آن‌ها را از کم‌آبی در هوای آزاد محافظت می‌کند؛ پاهای بزرگ‌تر و عضلانی‌تر؛ مغزهای کمی بزرگ‌تر؛ و تنفس با استفاده از ریه (البته بدون دیافراگم که یک تحول تکاملی بعدی بود).
نخستین خزنده
تعیین دقیق اولین خزنده بستگی به تعریف شما از این واژه دارد. دو کاندیدای اصلی برای این عنوان وجود دارند. یکی وستلوتیانا، متعلق به دوره کربنیفر اولیه (حدود 350 میلیون سال پیش) در اروپا است که تخم‌های چرمی می‌گذاشت اما از لحاظ ساختار بدنی، به‌ویژه در مچ دست و جمجمه، بیشتر شبیه دوزیستان بود. دیگری، هایلونوموس است که حدود 35 میلیون سال بعد از وستلوتیانا زندگی می‌کرد و شباهت زیادی به مارمولک‌های کوچک و چابکی داشت که ممکن است در مغازه‌های حیوانات خانگی دیده باشید. هایلونوموس به طور گسترده‌تری به عنوان اولین خزنده شناخته می‌شود.
این موضوع تا اینجا نسبتاً ساده است، اما پس از وستلوتیانا و هایلونوموس، داستان تکامل خزندگان پیچیده‌تر می‌شود. سه خانواده متمایز از خزندگان در طول دوره‌های کربنیفر و پرمین ظاهر شدند: آناپسیدها (مانند هایلونوموس) جمجمه‌هایی توپر داشتند که فضای کمی برای اتصال عضلات قوی فک فراهم می‌کرد. سیناپسیدها جمجمه‌هایی با یک سوراخ در هر طرف داشتند؛ و دیاپسیدها جمجمه‌هایی با دو سوراخ در هر طرف داشتند. این جمجمه‌های سبک‌تر، با نقاط اتصال متعدد، الگوهای خوبی برای سازگاری‌های تکاملی بعدی بودند.
چرا این موضوع مهم است؟ خزندگان آناپسید، سیناپسید و دیاپسید مسیرهای بسیار متفاوتی را به سوی آغاز دوران مزوزوئیک دنبال کردند. امروزه، تنها خویشاوندان زنده آناپسیدها، لاک‌پشت‌ها هستند، اگرچه ماهیت دقیق این ارتباط هنوز هم مورد بحث شدید دیرین‌شناسان است. سیناپسیدها یک شاخه منقرض شده از خزندگان، یعنی پلیکوسورها (که معروف‌ترین نمونه آن دیمترودون بود) و شاخه دیگری به نام تراپسیدها را به وجود آوردند که به اولین پستانداران دوره تریاس تکامل یافتند. در نهایت، دیاپسیدها به اولین آرکوسورها تکامل یافتند که سپس به دایناسورها، پتروسورها، کروکودیل‌ها و احتمالاً خزندگان دریایی مانند پلسیوسورها و ایکتیوسورها تقسیم شدند.
شیوه زندگی
آنچه در اینجا جالب توجه است، گروه گمنام خزندگان مارمولک‌مانندی است که پس از هایلونوموس و پیش از جانوران بزرگ‌تر و شناخته‌شده‌تر زندگی می‌کردند. اینطور نیست که شواهد محکمی در دست نباشد؛ فسیل‌های زیادی از خزندگان ناشناخته در بسترهای فسیلی پرمین و کربنیفر، به‌ویژه در اروپا، کشف شده‌اند. اما بیشتر این خزندگان آنقدر شبیه به هم هستند که تلاش برای تمایز بین آن‌ها می‌تواند خسته‌کننده باشد.
طبقه‌بندی این حیوانات موضوع بحث است، اما در اینجا تلاشی برای ساده‌سازی آن ارائه می‌شود:
- کاپتورینیدها، که نمونه‌های آن کاپتورینوس و لابیدوسوروس هستند، ابتدایی‌ترین خانواده خزندگان شناخته شده هستند که به تازگی از اجداد دوزیستی مانند دیادکتس و سیموریا تکامل یافته‌اند. تا جایی که دیرین‌شناسان می‌دانند، این خزندگان آناپسید منشاء پیدایش تراپسیدهای سیناپسید و آرکوسورهای دیاپسید بوده‌اند.
- پروکلوفونیدها خزندگان آناپسید گیاه‌خواری بودند که (همانطور که در بالا ذکر شد) ممکن است اجداد لاک‌پشت‌های امروزی باشند. از جمله سرده‌های شناخته‌شده‌تر می‌توان به اوونتا و پروکلوفون اشاره کرد.
- پاریاسوریدها خزندگان آناپسید بسیار بزرگ‌تری بودند که از جمله بزرگ‌ترین حیوانات خشکی دوره پرمین به شمار می‌رفتند. دو سرده شناخته‌شده‌تر آن‌ها پاریاسوروس و اسکوتوسوروس هستند. در طول دوران حیات خود، پاریاسورها زره‌های پیچیده‌ای را تکامل دادند، که با این حال مانع از انقراض آن‌ها در 250 میلیون سال پیش نشد.
- میلرتیتیدها خزندگان کوچک و مارمولک‌مانندی بودند که از حشرات تغذیه می‌کردند و در پایان دوره پرمین نیز منقرض شدند. دو میلرتیتید خشکی شناخته‌شده‌تر عبارتند از یونوتوسوروس و میلرتا؛ نوع اقیانوس‌نشین آن، مزوسوروس، یکی از اولین خزندگانی بود که به شیوه زندگی دریایی "بازگشت" کرد.
در نهایت، هیچ بحثی در مورد خزندگان باستانی بدون اشاره به "دیاپسیدهای پرنده" کامل نمی‌شود، خانواده‌ای از خزندگان کوچک تریاسی که بال‌هایی شبیه پروانه تکامل دادند و از درختی به درخت دیگر سر می‌خوردند. موجوداتی منحصربه‌فرد و دور از جریان اصلی تکامل دیاپسیدها، موجوداتی مانند لانگیسکوآما و هیپورونکتور، تماشایی بوده‌اند وقتی در آسمان پرواز می‌کردند. این خزندگان با شاخه گمنام دیگری از دیاپسیدها، یعنی "مارمولک‌های میمونی" کوچک مانند مگالانکوسوروس و درپانوسوروس که آن‌ها نیز در بالای درختان زندگی می‌کردند اما توانایی پرواز نداشتند، ارتباط نزدیکی داشتند.
اولین خزندگان: سفری به اعماق تاریخ تکامل خزندگان — https://www.rayeshmand.ir/article/the-first-reptiles