دیباچه
بشر در ابتدا برای تهیه لباس و پوشاک و محافظت از خود در مقابل سرما و گرما صنعت نساجی را به وجود آورد. سپس زیرانداز و روانداز خود را به یاری این صنعت تهیه کرد و امروزه نه تنها انواع پوشاک و فرش و موکت را به یاری صنعت نساجی تهیه می‌کند بلکه برای ساخت ترمز ماشین، شریان‌های مصنوعی، جاده‌ها، هواپیماها و سایت‌های فضایی به منسوجات نیاز است. برای مثال بیش از 50% قلب مصنوعی از الیاف نساجی ساخته شده و بیش از 75% استحکام تایرها از منسوجات است. در جاده‌سازی نیز قبل از آسفالت، منسوجات ویژه‌ای روی سطح جاده خوابانده می‌شود که عمر جاده‌ها را افزایش می‌دهد.
امروزه نساجی صنعتی بسیار گسترده و پیچیده است که اداره آن نیاز به تخصص و تحصیلات دانشگاهی دارد؛ تخصصی که در رشته مهندسی نساجی می‌توان به آن دست یافت. این صنعت شامل بخش‌های مختلفی مانند کارخانه‌های ریسندگی، بافندگی، تولید فرش ماشینی و موکت، رنگرزی، چاپ و تولید الیاف مصنوعی مثل نایلون و پلی‌پروپیلن است. رشته مهندسی نساجی دارای سه گرایش «تکنولوژی نساجی»، «شیمی نساجی و علوم الیاف» و «پوشاک» است.
گرایش تکنولوژی نساجی
دانشجوی تکنولوژی نساجی نحوه تولید نخ، پارچه، قالی و موکت را مطالعه کرده و آموزش می‌بیند. همچنین با طراحی ماشین‌آلات نساجی و قطعات مختلف آنها آشنا می‌شود و شیوه‌های ریسندگی نخ‌ها، مقدمات بافندگی و بافندگی را می‌آموزد. برای شناخت دستگاه‌های نساجی نیز دروسی مرتبط با علم مکانیک می‌گذراند.
دروس مشترک در گرایش‌های مختلف مهندسی نساجی
- ریاضی عمومی
- فیزیک عمومی
- شیمی عمومی
- برنامه‌نویسی کامپیوتر
- معادلات دیفرانسیل
- آمار و احتمالات مهندسی
- محاسبات عددی
دروس تخصصی گرایش تکنولوژی نساجی
- کارگاه جوشکاری
- اصول ساختمانی مواد پلیمری
- استاتیک
- نقشه‌کشی صنعتی
- ترمودینامیک عمومی
- کارگاه ماشین‌ابزار
- علوم الیاف
- مقاومت مصالح
- دینامیک عمومی
- کارگاه ریخته‌گری
- فیزیک الیاف
- بافندگی حلقوی
- ریسندگی
- طراحی ماشین
- مبانی مهندسی برق
- کفپوش‌های ماشینی
- مقدمات بافندگی
- ریسندگی نخ‌های یکسره
- تکنیک بافت پارچه
- ریسندگی الیاف بلند
- کارگاه ریسندگی الیاف بلند
- ریسندگی مدرن
- کنترل کیفیت آماری
- تجزیه فنی بافت پارچه
- طرح و محاسبه کارخانه
- رنگرزی، چاپ و تکمیل
گرایش شیمی نساجی و علوم الیاف
دانشجوی این گرایش در زمینه تولید الیاف، خواص الیاف، مواد رنگزا و نحوه تکمیل مواد نساجی مطالعه می‌کند. او با طرز تهیه الیاف و کاربرد مواد شیمیایی در صنایع نساجی آشنا می‌شود.
دروس تخصصی گرایش شیمی نساجی و علوم الیاف
- نقشه‌کشی صنعتی
- ترمودینامیک کاربردی
- استاتیک و مقاومت مصالح
- شیمی پلیمر
- کارگاه جوشکاری
- شیمی تجزیه
- علوم الیاف
- مبانی مهندسی برق
- کارگاه ماشین‌ابزار
- اصول مهندسی شیمی
- مکانیک سیالات
- آزمایشگاه شناسایی الیاف و مواد نساجی
- کاربرد ریاضیات در مهندسی شیمی
- تکمیل کالای نساجی
- ساختمان فیزیکی الیاف
- رنگرزی الیاف طبیعی
- منسوجات بی‌بافت
- اصول شیمی رنگ و مواد واسطه
- رنگرزی الیاف مصنوعی
- شیمی الیاف طبیعی
- فیزیک الیاف
- اصول تکنولوژی رنگ
- تکنیک‌های رنگرزی، چاپ و تکمیل
- تکسچرایزینگ
- تکنولوژی تولید الیاف
- آزمایشگاه کنترل کیفیت کالای تکمیل‌شده
گرایش پوشاک
امروزه بخش پوشاک صنعت نساجی به سوی ایجاد واحدهای بزرگ صنعتی حرکت کرده است. اما کمبود نیروی متخصص باعث شده برخی صنایع پوشاک فارغ‌التحصیلان گرایش‌های دیگر نساجی یا طراحی لباس را استخدام کنند. در عمل این افراد پاسخگوی نیاز صنایع پوشاک نیستند زیرا طراحی صنعتی پوشاک نیازمند دانش مهندسی نساجی است. یک مهندس نساجی گرایش پوشاک باید توانایی طراحی خط تولید، زمان‌بندی و مدیریت دستگاه‌ها را داشته باشد تا تولید انبوه با کیفیت و سرعت بالا انجام گیرد.
توانایی‌های لازم
دانشجوی نساجی باید پایه ریاضی خوبی داشته باشد تا بتواند مشکلات را تحلیل و محاسبات لازم را انجام دهد. علاقه به کارهای مدیریتی نیز ضروری است زیرا فارغ‌التحصیلان این رشته معمولاً مسئولیت بخشی از کارخانه‌های نساجی یا پوشاک مانند سالن تولید یا بخش کنترل کیفیت را بر عهده دارند. در گرایش تکنولوژی نساجی، شناخت قطعات ماشین و روش ساخت آنها مطرح است و نیاز به تسلط بر فیزیک و مکانیک دارد. دانشجوی گرایش شیمی نساجی باید در درس شیمی قوی باشد. در کل فارغ‌التحصیل این رشته باید توانایی کار با نیروی زیاد و ماشین‌آلات صنعتی را داشته باشد. در گرایش پوشاک نیز دانش مهندسی صنایع و مدیریت اهمیت بیشتری دارد.
موقعیت شغلی در ایران
صنعت نساجی بعد از نفت، بزرگترین صنعت کشور است و به دلیل تنوع خود بازار جذب وسیعی دارد. یک مهندس نساجی می‌تواند در کارخانجات نساجی به عنوان:
- مدیر عامل
- رئیس کارخانه
- مدیر تولید (ریسندگی، بافندگی، رنگرزی، چاپ و تکمیل)
- مدیر بازرگانی (بازاریابی، فروش و تدارکات)
- مدیر مهندسی صنعتی (آزمایشگاه‌ها و کنترل کیفیت)
- مشاور کارخانه (خرید خط تولید، طراحی خط تولید، رفع اشکالات، خرید ماشین‌آلات)
- همکاری با مؤسسه استاندارد در بخش نساجی
- اداره نساجی و پوشاک وزارت صنایع
- بخش نساجی وزارت کار (بررسی مسائل کارگری، کاهش ضایعات، افزایش تولید و بهره‌وری)
- بخش نساجی وزارت دادگستری (تعیین قیمت کارخانجات ورشکسته و برآورد قیمت کالاهای نساجی)
- سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی
- مراکز تحقیقاتی مانند مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی
فارغ‌التحصیل گرایش پوشاک نیز می‌تواند در یک واحد صنعتی با دانش و توانایی‌هایش کالایی استاندارد و با کیفیت تولید کند؛ کالایی که توان رقابت در بازار داخلی و حتی خارجی داشته باشد. همچنین با سرمایه نسبتاً کم امکان راه‌اندازی واحد تولیدی کوچک وجود دارد که ارزش افزوده بالایی دارد.
دروس اصلی و تخصصی گرایش پوشاک
- شیمی آلی
- نقشه‌کشی صنعتی
- ریاضیات مهندسی
- انواع پارچه
- مبانی مهندسی برق
- فیزیک الیاف
- تکنولوژی نساجی
- تکنیک و تجزیه فنی بافت
- مکاترونیک
- تکمیل کالای نساجی
- فرآیندهای رنگرزی و چاپ
- کنترل کیفیت آماری
- کنترل کیفیت پوشاک
- کاربرد کامپیوتر در پوشاک
- اصول حسابداری و هزینه‌یابی
- کنترل رنگ در پوشاک
- صنعت پوشاک در جهان
- مکانیک ساختمانی نخ و پارچه
- اصول طراحی پوشاک
- کارگاه اصول طراحی پوشاک
- اصول برش و دوخت
- مدیریت تولید پوشاک
- طرح و محاسبه کارخانه پوشاک
- تکنولوژی دوزندگی
- ایجاد مشاغل کوچک
- دینامیک پارچه / ماشین
- منسوجات بی‌بافت
- تاریخ لباس در ایران
- قوانین کار و روابط صنعتی
منبع: کتاب آشنایی با رشته‌های دانشگاهی سازمان سنجش آموزش کشور تألیف خانم فیروزه سودایی و نرم‌افزار سامان رشته‌ی سازمان سنجش
مهندسی نساجی؛ معرفی گرایش‌ها، دروس و موقعیت شغلی در ایران — https://www.rayeshmand.ir/article/textile-engineering-iran